Conflict-tv: Zien ruziën doet kijken
RTL Boulevard rapporteert dagelijks over gebrouilleerde relaties van bekende Nederlanders. Geschillen tussen producenten en consumenten worden uitgevochten in consumentenprogramma’s op tv, zoals Kassa. Jarenlange ruzies in families kunnen op televisie worden bijgelegd. De tv-maker is maar wat graag bemiddelaar. Het kijkerspubliek smult er steeds van. Mensen kijken graag naar conflicten. Het gaat dan niet zozeer om de grote wereldconflicten, maar over die tussen mensen onderling of tussen individuen en organisaties. Wat maakt dat mensen kennelijk graag naar conflicten kijken op tv?
Het wordt pas interessant als ze ruzie krijgen
In de media is entertainment het hoofdbestanddeel geworden van bijna elk tv-genre: in films, in videogames, in de beeldende kunst, in interpersoonlijke communicatie op internet, zeker in de 'socials', en zelfs in nieuws en educatie. Amusement gaat in essentie altijd om de gevoelens die bij de lezer, de luisteraar of de kijker worden opgeroepen: om het plezier meegesleept te worden in een verhaal, betrokken te zijn bij dramatische gebeurtenissen van anderen, te lachen of te gruwelen, blijdschap, angst of weerzin te ondergaan. Sommige uitingen slagen er beter in dan andere om deze gevoelens op te roepen. Dat heeft te maken met de vaktechnische kant van de zaak: verhaalstructuur, montage, kadrering, belichting, gebruik van muziek, etc. Maar het belangrijkste is natuurlijk de inhoud, of 'content' zoals dat tegenwoordig schijnt te moeten heten. Die inhoudelijke aspecten zijn bijvoorbeeld het gebruik van humor, maar ook drama, ziekte, rampen en nog erger. Het kan heel aardig zijn om naar de goede relatie tussen twee mensen te kijken, maar dat gaat toch wel snel vervelen. Het wordt pas interessant als ze ruzie krijgen. Want: hoe zal dat aflopen?
Bonje met de buren
Het conflict is een geijkt kenmerk van amusementsprogramma’s. Dat komt ook tot uiting in de programmaformules voor televisie. Het is opmerkelijk dat er een aantal programma’s is bedacht dat specifiek om conflicten draait. Bijvoorbeeld De rijdende rechter (KRO-NCRV), Bonje met de buren (RTL 4) en vooral Het Familiediner (EO), waarin presentator Bert van Leeuwen op zoek gaat naar families waarin een ruzie of zelfs vete de verhoudingen tussen familieleden heeft verstoord. Hij probeert de partijen weer tot elkaar te brengen in de climax van het programma: het gezamenlijke diner, waarin de zaak wordt bijgelegd met vaak een emotioneel slot. De kijkcijfers overtroffen al snel de verwachtingen.
Conflictamusement
Voorts hebben we nog Mr. Frank Visser Doet Uitspraak (SBS6), waarin burenruzies, zakelijke geschillen en andere conflicten worden voorgelegd aan Frank Visser, die een bindende uitspraak doet. En er zijn typische consumentenconflictprogramma’s die veel bekeken worden. Dat zijn Meldpunt! (MAX), Radar (AVROTROS) en Kassa (BNNVARA). Een meer klassieke titel heeft met onze grote hobby – vakanties – te maken. Ooit begonnen door de VARA in 1991 met de legendarische Frits Bom. Tegenwoordig kun je reisorganisaties of hotels aanklagen via MAX Vakantieman, uiteraard van omroep MAX. Hier staan vaak conflicten tussen consumenten en bedrijven centraal, al ligt de nadruk meer op bemiddeling en onderzoek dan op persoonlijke ruzies.
De vraag is uiteraard waarom conflicten in de media op zoveel belangstelling van het publiek kunnen rekenen. Anders gezegd, welke verklaringen zijn er eigenlijk voor de amusementswaarde van conflicten?
Bij een conflict zijn ten minste twee partijen betrokken, waarvan er één onze voorkeur zal hebben. Persoonlijke ruzies zijn meestal het leukst. Vaak kun je je met een van de partijen identificeren, omdat het bijvoorbeeld gaat over een persoon van dezelfde leeftijd of hetzelfde geslacht met vergelijkbare problemen, of met een bepaalde politieke voorkeur. En als het om groepen gaat of nog breder: een favoriete sportclub, Nederland contra Europa of de rest van de wereld. Ligt de wereldbeker binnen bereik of worden we weerhouden door gemene Argentijnen of een complot van de FIFA? Het is dan interessant en soms zelfs leerzaam om te zien hoe 'de onzen' het ervan afbrengen: identificatie leidt tot een hogere betrokkenheid. Een conflict zet de zaak op scherp. We kunnen nagaan hoe onze favoriet het er dan van afbrengt en bij onszelf nagaan hoe we het zelf gedaan zouden hebben. Als dat laatste spoort, vergroot dat ons gevoel van eigenwaarde.
Rechtvaardigheid
Tevens is de rechtvaardigheid van het handelen van mensen van belang. We willen in een rechtvaardige wereld leven. Eenvoudig gezegd houdt dit in dat mensen krijgen wat ze verdienen, maar ook omgekeerd, dat ze verdienen wat ze krijgen. Helaas komen we in de alledaagse realiteit nogal eens bedrogen uit, maar dat neemt de behoefte niet weg.
Onderwerpen die met rechtvaardigheid te maken hebben, trekken sterk de aandacht en kunnen vaak emoties en spanningen oproepen. Dit maakt ze natuurlijk uitermate geschikt voor amusement en dat zien we dan ook gebeuren. Het thema rechtvaardigheid duikt op in allerlei romans, films en tv-series. Het onderscheid tussen de good guy en de bad guy is een krachtig entertainmentinstrument dat altijd werkt, ook al is het publiek zich er soms helemaal niet van bewust dat rechtvaardigheid het thema is.
Dexter
Uiteraard is dit een thema dat sterk verbonden is met conflicten in de media. De lezer, luisteraar of kijker kiest zijn eigen good en bad guys, en hoopt dat ze beiden krijgen wat ze verdienen, en ook verdienen wat ze krijgen. Goed en slecht en krijgen en verdienen zijn hierbij niet verbonden met het feitelijke rechtssysteem, het gaat meer om wat we persoonlijk rechtvaardig vinden. Dit blijkt bijvoorbeeld bij een cultserie als Dexter, in Nederland uitgezonden door de VPRO. Dat is een verhaal over een forensisch expert die in zijn vrije tijd misdadigers die een veroordeling zijn ontlopen op gruwelijke wijze afslacht. Juridisch gezien is het natuurlijk volkomen verkeerd wat hij doet, maar de kijker kan zich heel goed in zijn daden vinden, want de bad guys krijgen uiteindelijk toch wat ze verdienen.
In de loop der jaren verscheen een berg aan literatuur, theaterstukken en speelfilms met enorme slechteriken waarvan we hoopten dat ze uiteindelijk het loodje zouden leggen. Tegenwoordig is er helemaal geen fictie meer voor nodig om je af te zetten tegen de bad guys. Er zijn er in de alledaagse werkelijkheid genoeg voorhanden. Zo gaan realiteit en verbeelding in elkaar overlopen.
.gif)
