Hoe Brexit de doos van Pandora opende: Sinds 2016 zes Britse premiers
Je kunt zeggen dat de Brexit de doos van Pandora heeft geopend voor zowel de economie als de politiek in het VK. Sinds 2016, het jaar van het Brexit-referendum, heeft het ooit zo stabiele GB zes premiers gehad. We zijn ze — behalve misschien David Cameron, die zes jaar in het zadel zat — bijna vergeten: May, Johnson, de 44 dagen van Truss, Sunak en nu dus de steeds onpopulairdere Keir Starmer, wiens dagen geteld lijken. Is het toeval dat dit na de Brexit zo is, of is er een verband?
Geen tijd om na te denken
Dat verband is er, maar voordat we daar verder op ingaan, kort twee andere factoren. Die speelden ook in het tot 2016 — het jaar van het referendum — zo stabiele VK een belangrijke rol: sociale media en de 24-uursnieuwscyclus.
Vroeger kreeg een premier na een fout of een slecht kwartaalcijfer tijd om de storm te laten overwaaien. Het nieuws kwam immers met enige vertraging binnen via de ochtendkrant of het achtuurjournaal. Vandaag de dag reageren de financiële markten, partijgenoten en de publieke opinie binnen een paar minuten via sociale media op smartphones. Britse parlementsleden zitten tegenwoordig non-stop op hun telefoon te kijken hoe hun achterban reageert. In een kiesstelsel als het Britse, waar elk parlementslid direct gekozen is, speelt dit nog een veel grotere rol dan in Nederland, waar parlementsleden zich achter de partij kunnen 'verschuilen'.
Camerons gok
Behalve de toenemende invloed van sociale media en de 24-uursnieuwscyclus, waarbij iedereen op de telefoon de feiten op de voet volgt, lijkt de Brexit een hoofdoorzaak. De Brexit-discussie heeft in ieder geval de Conservatieve Partij (die tot aan Starmer regeerde) van binnenuit verscheurd.
David Cameron schreef het referendum in 2016 uit om de eurosceptici in de Conservatieve Partij de mond te snoeren en om UKIP van Farage te stuiten. Cameron was zelf een overtuigd voorstander van de EU. Toen er een kleine meerderheid voor een Brexit bleek te zijn, trad hij af.
Gevolg Brexit
De economische beloften van de Brexit (honderden miljoenen extra voor de zorg, grenzeloze wereldhandel) bleken in de praktijk onhaalbaar. Het VK kampt met structureel lagere economische groei, acute tekorten op de arbeidsmarkt (mede door het wegvallen van EU-werknemers) en extra handelsbarrières met hun grootste handelspartner. Ironie: de migratie nam sinds de Brexit sterk toe. Pas de laatste paar jaar neemt die af door zeer strenge maatregelen.
Wanneer de economische realiteit structureel tegenvalt, is het voor elke regering moeilijk om populair te blijven. De kiezer merkt de stijgende kosten van levensonderhoud en de haperende publieke diensten (zoals de zorg, de NHS) en straft regeerders af.
May, Johnson, Truss, Sunak
Theresa May struikelde omdat ze een 'werkbare' deal met de EU probeerde te sluiten, wat door de harde Brexit-vleugel van haar eigen partij als verraad werd gezien.
Boris Johnson overleefde de Brexit-strijd door de scheiding met de EU te voltooien: Get Brexit Done. Dezelfde populistische dynamiek die hem aan de macht hielp, zorgde ook voor chaos en schandalen die hem uiteindelijk de kop kostten.
Liz Truss probeerde met een radicaal, libertair economisch beleid de beloofde 'vrijheid van Brexit' te verzilveren, maar stortte daarmee de Britse economie en het pond in een ravijn, met haar recordkorte ambtstermijn van 44 dagen tot gevolg.
Rishi Sunak erfde de chaos en de economische schade, maar slaagde er niet in de interne partijoorlogen te sussen of de beloofde economische groei te leveren.
En nu Starmer?
Keir Starmer werd in 2024 met een enorme meerderheid verkozen, maar bevond zich vanaf dag één in een politieke houdgreep die rechtstreeks door de Brexit is veroorzaakt. Hij erfde de economische krimp van de Brexit en regeert een land met lege schatkisten en een beschadigde economie. Omdat hij de economische relatie met de EU — uit angst om kiezers te verliezen — niet fundamenteel durft te heropenen, had hij weinig instrumenten om de economie snel vlot te trekken. Zijn populariteit en potentieel kiezersverlies zijn desondanks tot het vriespunt gedaald.
De geschiedenis herhaalt zich
De krachten die de Brexit hebben aangejaagd, zijn niet verdwenen. Op de rechterflank blijft Reform UK van Farage druk uitoefenen op het migratiedebat, terwijl het anti-EU-standpunt onveranderd is. Het kabinet-Schoof met de PVV aan de macht en de VS met Trumps Republikeinen laten buitenlandse voorbeelden zien waarin rechts niets heeft opgelost. Links moet het dus zelf doen in het VK.
Wes Streeting (de zojuist opgestapte minister van Volksgezondheid) en Andy Burnham (de populaire burgemeester van Manchester) draaien zich nu warm voor de opvolging van Starmer. Maar de Britse kiezer blijft, evenals die in veel andere democratieën zoals Nederland, erg ongeduldig.
Zo zien we in Groot-Brittannië de recente geschiedenis zich live herhalen.
.gif)
