Overheid NL: Slimme ambtenaren en toch gaat nogal wat mis
Hoe deskundig is de Nederlandse overheid? Behoorlijk deskundig gezien het aantal zeer slimme en uitstekend opgeleide mensen die er werken. Bovendien heeft Nederland onlangs allerlei manco's een behoorlijk functionerende rechtsstaat en dito politiek. En toch en toch, gaat er nogal eens wat mis. Schoolvoorbeeld zijn de gevallen waarin uitvoeringsinstanties en de vertaling van politieke wensen en reacties leiden tot misstanden. Maar ook op kleinere en structurele schaal gaan er in het grote conglomeraat van overheden best wel wat mis. Dat kan zijn op het gebied van ICT zoals bij het citrix-lek bij het OM deze zomer dat kan zijn op breder uitvoeringsniveau. Zo signaleert de WRR een aantal kenmerken van en knelpunten voor de deskundigheid van bestuurders en volksvertegenwoordigers op het landelijke en lokale niveau. Van de overheid zouden we op aan moeten kunnen. Maar is dat zo? Kunnen we ervan op aan dat die overheid inderdaad deskundig optreedt?
Die vraag: of de overheid ‘het’ nog wel weet en kan, keert terug in tal van publicaties van onderzoekscommissies, wetenschappers, oud-topambtenaren en journalisten over falend of gebrekkig overheidsoptreden.
Zijn er nog voldoende ambtenaren met verstand van zaken? Weten ze in de beleidstorens wel hoe het er in de uitvoering aan toegaat? Maakt de overheid zich niet te veel afhankelijk van consultancybureaus? Hebben volksvertegenwoordigingen wel voldoende kennis van zaken om hun wetgevende en controlerende taken goed te vervullen? Dit soort vragen komen regelmatig voorbij in debatten over het functioneren van de overheid. In een rapport onderzocht de WRR de staat van de deskundigheid van zowel de ambtelijke als de politieke onderdelen van de overheid op landelijk en gemeentelijk niveau. |
Daarom luidde de hoofdvraag die de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in dit rapport centraal stelt: Beschikken Nederlandse overheden over de deskundigheid die nodig is om hun taken goed uit te voeren, en maken zij daarvan in hun handelen ook goed gebruik?
Beschikbare politiek-bestuurlijke deskundigheid De WRR signaleert een aantal kenmerken van en knelpunten voor de deskundigheid van bestuurders en volksvertegenwoordigers op het landelijke en lokale niveau. Hoog roulatietempo Hoewel het aantal jaren ervaring niet één op één een graadmeter is voor het niveau van deskundigheid, is het wel een belangrijke voorwaarde voor de ontwikkeling ervan. Het kost immers tijd om de processen en instrumenten van de gemeenteraad of de Tweede Kamer te leren kennen, om ingewerkt te raken op een bepaalde portefeuille, of om een netwerk op te bouwen. Nederlandse bewindspersonen en vooral parlementariërs rouleren sneller dan voorheen. Raadsleden en wethouders hebben hun functie de afgelopen collegeperiode vaker tussentijds opgezegd dan in eerdere perioden. Dit lijkt samen te hangen met de werkdruk die ze ervaren. Bovendien had bij de meest recente raadsverkiezingen bijna de helft van de partijen moeite om voldoende geschikte kandidaten voor de gemeenteraad te vinden. Politieke fragmentatie Zowel het lokale als het nationale politieke landschap is gefragmenteerd geraakt doordat een groot aandeel zetels naar nieuwe en lokale politieke partijen is gegaan. Dat betekent dat de fracties kleiner worden en individuele raads- en Kamerleden meer verschillende dossiers voor hun rekening moeten nemen. Daardoor is er minder ruimte voor volksvertegenwoordigers om zich te specialiseren en gerichte vak- en veldkennis te ontwikkelen. Beperkte ondersteuning De eigen ondersteuning voor bewindslieden en Tweede Kamerleden is internationaal gezien bescheiden. De fractieondersteuning van Kamerleden is bovendien minder stabiel geworden door de toegenomen volatiliteit van verkiezingsuitslagen. Hetzelfde geldt voor de wetenschappelijke instituten van politieke partijen. De gemeenteraadsleden doen hun werk doorgaans met weinig tot geen professionele fractieondersteuning, en ook de bezetting van de raadsgriffie is niet overal op niveau. Hoewel de volksvertegenwoordigers in principe zelf geld vrij kunnen maken om te investeren in het ondersteunend personeel, zijn ze daarin vaak terughoudend. Beperkte kennis van leefwereld inwoners Het raadswerk wordt steeds minder toegankelijk voor mensen die geen theoretische opleiding hebben gevolgd of geen achtergrond in de ambtenarij hebben. Raadsleden besteden meer tijd aan vergaderen en stukken lezen en minder aan contact met de inwoners van hun gemeente. Het gevaar hiervan is dat er minder ruimte is voor kennis van de leefwereld van die inwoners – ofwel omdat raadsleden geen tijd hebben om zich daarin te verdiepen, ofwel omdat het type raadslid dat daar de prioriteit legt, wordt afgeschrikt door het ‘ambtelijke’ karakter van het raadswerk. Focus op actualiteit en beeldvorming Tweede Kamerleden voelen in de huidige politieke omgeving een sterke behoefte om zichtbaar te zijn en in te spelen op de actualiteit. Dat lijkt ten koste te gaan van de aandacht voor andere onderdelen van het parlementaire werk, zoals de kwaliteit van wetgeving. Ondertussen heeft de Eerste Kamer, die daar vanouds naar keek, een politieker karakter gekregen. |
Verandering en patronen doorbreken
Overheden moeten hun kennisbasis op een aantal punten versterken, bijvoorbeeld op het gebied van ict. Ook moeten volksvertegenwoordigers beter inhoudelijk worden ondersteund. Daarnaast moeten overheden ook hun organisatie en werkwijzen veranderenom ervoor te zorgen dat de beschikbare deskundigheid zich daadwerkelijk vertaalt in deskundig handelen.
De WRR adviseert om roulatiesystemen en loopbaan paden van ambtenaren te herzien en verkokerde organisatiepatronen te doorbreken. Tot slot moet er een Commissaris voor de Rijksdienst komen om de ontwikkeling van deskundigheid op de lange termijn institutioneel te verankeren.
Meer info: WRR-rapport Deskundige overheid
.gif)
