Wim Pijbes, Anne Kremers, laat je niet kennen
Er zijn weinig mensen die niet diep onder de indruk raken van een bezoek aan de Fenixloods. Dit prachtige museum verbeeldt op kunstzinnige wijze het reizen. En dat heel veel mensen dit niet voor hun plezier doen, maar puur om te overleven. Dankzij de stichting Droom en Daad, waar de familie Van der Vorm en de Holland-Amerika Lijn achter zitten, kon Wim Pijbes dit museum realiseren. Het is, om in Michelintermen te spreken, een omweg waard.
Nu heeft NRC een voor de Fenixloods zeer pijnlijke affaire opgegraven. Ooit was het gebouw eigendom van de Holland-Amerika Lijn. Het heette toen San Francisco- (of in de volksmond Frisco-)loods en was bedoeld voor de tijdelijke opslag van lading voor de schepen van de roemruchte rederij. Ook toen kon Rotterdam er trots op zijn: in zijn soort was de Frisco de grootste ter wereld.
Toen in de jaren dertig het antisemitisme Duitsland in zijn greep kreeg, probeerden veel Joden hun bezittingen het land uit te krijgen naar de Verenigde Staten. Hier kon de Holland-Amerika Lijn goede diensten bewijzen. Toen de Duitsers Nederland binnenvielen, wachtten in de Friscoloods – op de plek waar nu de beroemde reiskofferzaal is – 460 liftvans, een soort kleine houten zeecontainers, met de bezittingen van Joden. Ze konden al voor het uitbreken van de oorlog niet zomaar naar de Verenigde Staten worden geëxporteerd en sinds de bezetting al helemaal niet. De Holland-Amerika Lijn rekende de eigenaren een soort bewaarloon. Zelfs na de bevrijding kregen Joodse overlevenden daarvoor nog rekeningen in huis. Toch had de Holland-Amerika Lijn de zeecontainers met inhoud aan met de nazipartij verbonden bedrijven verkocht. Niet gedwongen, maar con amore.
De legendarische hoofddirecteur, Willem Hugo de Monchy, was tot 1940 lid van de NSB. Daarna bleef hij deutschfreundlich tot het tij voor de Führer begon te keren. Na de oorlog schiep de Holland-Amerika Lijn een legende van onverschrokken vaderlandsliefde. Dat baseerde ze op het feit dat schepen die op 10 mei 1940 buitengaats verkeerden, voor de geallieerden gingen varen. In Nederland speelden sommige personeelsleden een belangrijke rol in het verzet. Zo werd De Monchy een held van de wederopbouw, bijna op hetzelfde niveau als K.P. van de Mandele.
De onthullingen in NRC werpen een heel ander licht op de man en zijn bedrijf. Onderzoeksjournalisten Lucette ter Borg en Sandra Smets constateren al aan het begin van hun longread dat in de tijdlijn die de muur van de kofferzaal siert, de jaren 1940-1945 ontbreken. En dat terwijl het gebouw zelf blijkbaar een rol speelde in de processen die uitliepen op de Holocaust.
Gevraagd om een reactie zegt Wim Pijbes als directeur van Stichting Droom en Daad het volgende: „De tijdlijn gaat over migratie vanuit een Rotterdams perspectief. Daarin speelt de voormalige San Franciscoloods geen rol. Wat er in de oorlog is gebeurd, laat ik graag aan de onderzoeksjournalist over.” Anne Kremers, directeur van het Fenix Kunstmuseum, sluit zich hierbij aan.
Dit is toch wel een absoluut zwaktebod van een soort dat men van persoonlijkheden als Kremers en Pijbes niet verwacht. Het is zonneklaar dat die met behulp van de Holland-Amerika Lijn van Joden geroofde liftvans bij uitstek passen in het verhaal dat het Fenix Kunstmuseum wil vertellen. Het gaat immers om mensen die aan hun noodlot willen ontsnappen en bezittingen die door hun doodsvijanden worden bemachtigd. En dan is het decor van deze tragedie ook nog de Fenixloods zelf.
Die eindigde overigens niet met de bevrijding. De Holland-Amerika Lijn reageerde op singulier gevoelloze, vaak zelfs schofferende wijze op brieven van eigenaren die vroegen waar hun spullen gebleven waren en compensatie eisten.
Dit hoort in de permanente tentoonstelling thuis. Daar kun je de ogen niet voor sluiten. Het zou van volwassenheid getuigen als Droom en Daad deze zwarte bladzijde moedig opslaat.Eigenlijk verwacht ik van Pijbes en Kremers dat ze dit ook aandurven als ze de dreun van NRC hebben verwerkt. Mensen, laat je niet kennen.