Toetsenborden
De Sint-Laurenskerk bezit het grootste pijporgel van Nederland. En de bijnaam is "de Rooie Reus". Zo leer je nog eens wat.
Deze kolos krijgt momenteel een grote beurt. Het monsterorgel wordt gedigitaliseerd. Als alles klaar is, kun je het vanaf de begane grond met vederlichte klavieren bespelen. Zoals ook dit stuk tot stand komt. Ik hoef nauwelijks druk uit te oefenen op het toetsenbord.
Dat was vroeger anders. Bijna zestig jaar geleden volgde ik een cursus typen bij Instituut Pont op de Singel in Schiedam. Wij zaten achter half sleetse typemachines van vooroorlogs ontwerp. Je ziet ze nog wel eens in beeld komen als je op YouTube oude beelden bekijkt van kantoren uit de jaren dertig van de vorige eeuw. We moesten een stevige, maar niet al te harde aanslag leren en elke toets met dezelfde kracht beroeren. Onze docent zette specifiek daarvoor gecomponeerde tangomuziek op. Na een maand of drie deed ik met goed gevolg het examen tienvingerig typen, waar ik tot op de huidige dag plezier van heb. Bij De Havenloods en Het Vrije Volk, waar ik toen medewerker van was, werkten ze met Adlers en Olivetti's. Dat waren onverwoestbare machines, ontworpen om tegen een stootje te kunnen. Er was best kracht voor nodig om de hamertjes met de letters en de leestekens op het inktlint te brengen. Er kwam alleen menskracht aan te pas.
De eerste grote vernieuwing was de elektrische schrijfmachine. De gelijkmatige kracht werd nu door het apparaat zelf uitgeoefend. We konden onze vingers voortaan over de toetsen laten glijden. De oude modellen hadden nog het vertrouwde systeem met de hamertjes, maar weldra kwam er een nieuwe ontwikkeling: de letters stonden op een bol. Zo konden veel grotere snelheden bereikt worden. Die was in het geval van de hamertjes begrensd omdat ze anders tegen elkaar aansloegen en vast kwamen te zitten. Bij de oude Adlers en Olivetti's gebeurde dat ook als je te snel probeerde te tikken.
Toen kwamen het toetsenbord en de computer...
Met het orgel moet het ongeveer net zo zijn gegaan. Dit instrument bestaat al meer dan tweeduizend jaar. In al die tijd heeft het eigenlijk maar één grote verandering ondergaan: in de achtste eeuw na Christus introduceerden de Byzantijnen een radicaal nieuwe manier om lucht in de pijpen te blazen: met blaassbalgen in plaats van met waterkracht.
Meer dan een halve eeuw geleden bereikte ik als backpacker de Spaanse stad Salamanca, beroemd om zijn kathedraal. Ik ging dan ook kijken naar dit bijzondere heiligdom. Daar ontmoette ik een jonge Australische man, die vroeg of ik van orgels hield. Wat moet je daarop zeggen in een van Europa's beroemdste kerken? "Ja," zei ik, en toen was ik de klos.
"Ik ben organist," zei de Australiër, "en ik mag op de orgels hier spelen, maar ik moet zelf voor iemand zorgen die de balgen bedient. Zou jij...?" Ik kon moeilijk nee zeggen. Eerst klommen wij via smalle trappen naar het oudste orgel: uit de zestiende eeuw. Het had maar één enkel klavier. Achter het instrument bevond zich een kamertje met drie enorme blaasbalgen. Als je ze een voor een na elkaar opentrok, kreeg je een constante luchtstroom op de pijpen. Het was enorm zwaar werk. De organist nam plaats en speelde Bach.
Gelukkig had hij het na een minuut of tien wel gezien met dit toch vrij primitieve orgel en wij stapten naar het volgende instrument. Dat stamde uit de achttiende eeuw en telde al drie klavieren. Er was maar één balg. Die had wel een ventiel. Met een lange stok kon je het orgel oppompen zodat de organist een aantal minuten achter elkaar kon spelen terwijl ik uitpufte. Het was minder vermoeiend dan het trekken aan de drie blaasbalgen.
We hebben later nog menig biertje gedronken, want de Australiër maakte aan de tap de reputatie van zijn volk ten volle waar.
En nu beleeft het orgel met de digitalisering na twaalf eeuwen weer een fundamentele verandering. Ook de Rooie Reus wordt gecomputeriseerd. Waarschijnlijk zijn nu muzikale nuances mogelijk waar in het achter ons liggende mechanische tijdperk niet aan te denken viel.
Vandaag moest ik iemand nog uitleggen wat een Adler was.
.gif)
