The Odyssey: 3d schaken met een epos

19 juli 2026 door Ronald Glasbergen

Matt Damon als Odysseus. Foto filmdepot

(Update 23 juli 14.00) Om de vraag waar het u en mij om gaat direct te beantwoorden: is The Odyssey (2026) een goede film? Een film die boeit, die het magistraal ingewikkelde, heen en weer in de tijd springende epos van Homerus eer aandoet, die u moet gaan zien en die u wilt herbekijken? Het antwoord is: ja, maar...

De Odyssee is, samen met de Mahabharata, het Gilgamesj-epos en het Oude Testament, een van de oervertellingen van de wereld. Het heeft alles wat een verhaal zo lang als dit, boeiend en tijdloos maakt: actie, impulsiviteit, vindingrijkheid, liefde, haat, tweestrijd, goden en mensen, leven en sterfelijkheid.

3d-schaken met een epos

De regels van Homerus’ Odyssee die ergens 27 eeuwen geleden zijn neergeslagen, lijken met al hun sprongen in tijd, ook wel op een ingewikkeld filmscript. Door alle flash- en flashforwards - alle plots en subplots, mythische wezens en moedige, bange en herkenbare mensen, is de Odyssee, ook door zijn terugkerende stijlfiguren iets dat zich leent voor filmmaker die houdt van driedimensionaal schaken. Filmmakers als Anthony Minghella (Cold Mountain, 2003)  of voor hem Orson Welles (Citizen Kane, 1941) waren zulke mannen evenals Stanley Kubrick of David Lynch. Plus bijvoorbeeld Charlie Kaufman (Being John Malkovich,1999). Maar juist bij uitstek ook iemand als Cristopher Nolan die eerder onder meer Following (1998), Memento (2000) en Interstellar 2014) maakte. Geen daarvan vertelt echter zo’n beroemd verhaal als de Odyssee. Die roem en dat gewicht waren naast de alle tentakels van het verhaal ook, besefte iedereen die eerder hoorde over het project van Nolan, een grote hindernis voor het verfilmen van dit verhaal.  

Een deel van het epos verfilmen zoals Uberto Pasolini deed met The Return (2024) of stukken eruit gebruiken als inspiratie voor je eigen verhaal als in Cold Mountain, zijn niet hetzelfde als het hele epos oppakken en er naar de letter een realistische visuele interpretatie aan geven zoals Nolan voor ogen stond,  die tegelijk het literaire origineel met al zijn ontberingen, sirenen en rozenvingerige dageraden intact wilde hebben. 

Cristopher Nolan had na het enorme succes van zijn eerdere films ook des te meer het krediet en de middelen had om een spektakelstuk als dit te krijgen. De films van Nolan waaronder in 2023 Oppenheimer brachten naast tientallen nominaties en 18 Oscars ook zo'n slordige zes miljard dollar op. Maar als de filmgeschiedenis iets leert is het dat geld en talent geen garantie voor het welslagen van een film zijn. Nolan onderzocht immers hoe hij een rijk verhaal als de Odyssee met al zijn dimensies visueel zo letterlijk mogelijk kon verfilmen. 

Op z’n kant belicht

Bij dat letterlijk verfilmen hoort de techniek. De film is geheel opgenomen in het analoge IMAX-formaat, de overtreffende trap van 70mm. Doordat de film op zijn kant belicht wordt, krijg je een beeld met een resolutie van zo'n 12 tot 18K. Het nadeel is wel dat het aantal theaters dat dit echte IMAX kan vertonen beperkt is; er zijn er maar 41 over de hele wereld. De filmrol voor The Odyssey weegt meer dan 250 kilo en wordt in delen verstuurd, die in de IMAX-projectiecabine weer aan elkaar geplakt worden.

Bij de opnamen zijn er nog een paar nadelen. De camera is extreem luidruchtig; er moet, net als in het begin van de geluidsfilm, een speciale geluiddempende behuizing omheen gemonteerd worden. Een onbelichte filmrol is zo groot en zwaar dat er maar drie minuten achter elkaar mee opgenomen kan worden. Dat vraagt om een heel zorgvuldige planning van de makers en geduld van de acteurs, zeker bij actiescènes. 

Maar juist The Odyssey bevat veel actiescènes, en een logge camera in een zware behuizing is dan geen voordeel. De Odyssee begint met de woorden: "Vertel mij, Muze, van de vindingrijke man." Het begin van een slordige twaalfduizend regels waarin Odysseus meer dan alleen slimheid, maar ook de hulp van hem welgezinde goden nodig had, bovenal  Athena, om te overleven. Om dat en meer vast te leggen, moesten Nolan, chef-operator Van Hoytema, in het bijzonder in actiescenes, al hun ervaring opgedaan met hun eerdere IMAX film Oppenheimer inzetten om te kunnen  concurreren met Homerus en diens protagonist Odysseus in diens avonturen. 

Goden en mensen 

Alles cirkelt om Matt Damons Odysseus. De acteur moet op de set, tijdens de lange draaidagen die de crew uitgeput achterlieten, bezeten zijn geweest. Odysseus wás een bezeten man. In de film van Nolan beseft Odysseus als geen ander wat hij met zijn Trojaanse paard heeft veroorzaakt; hoe dat de poorten opende voor de razernij van de Grieken, die tien jaar lang voor de muren van Troje bivakkeerden en die niets en niemand meer spaarden. Anders dan Achilles, om wiens wraak op Agamemnon de Ilias cirkelt, heeft Odysseus de uitkomst van de Trojaanse oorlog beslecht. Hierdoor konden Agamemnon en de Grieken na hun vernietiging van Troje naar huis terugkeren, terwijl voor Odysseus die thuisreis naar zijn geliefde Ithaca nog tien jaar zou duren.

Zeegod Poseidon, wiens toorn Odysseus heeft opgewekt door diens zoon (de mensenetende cycloop Poliphemos (Bill Irwin) blind te maken, is maakt de held van het verhaal en diens manschappen tot persoonlijk doelwit. Hij stuurt Odysseus, voor hij uiteindelijk moederziel alleen onder de betovering van Calypso (Charlize Theron) belandt, langs vele door Nolan precies verfilmde en vaak soms prachtig verbeelde omzwervingen: van het land van de reuzen en het eiland van Circe (Samantha Morton) tot aan Scylla en Charybdis en de wraak van de zonnegod Helios. Bij die laatste verliest Odysseus de laatsten van zijn manschappen. Te meer heeft hij daarom de alleen voor hem zichtbare godin Athene (Zendaya) nodig. Uiteindelijk overreden de goden geleid door Zeus de tegensputterende Poseidon om Odysseus naar huis terug te laten keren.  

Wroeging en thuiskomst 

Duizenden malen moet het verhaal van de zwerftocht en uiteindelijke thuiskomst van Odysseus na de val van Troje verteld zijn, en in latere tijden miljoenen malen gelezen. Het inspireerde duizenden van Vergilius en Dante tot Shakespeare, Joyce en Picasso. En dan volgt 2026 en Christopher Nolan, maker van films als  (2000) en Inception (2010), met zijn deels haast letterlijke verbeelding van The Odyssey.  Met een vertolking die op het juiste moment weet te stoppenis het opnieuw, in lijn met zijn voorgaande film, een verhaal over een man die in zijn eentje de uitkomst van een oorlog en het lot van volkeren bepaalde. Goede film ja, maar wel eentje die met zijn heldenwroeging a la Oppenheimer het origineel een eenentwintigste--eeuwse moraal meegeeft.