Gratis naar Zee – de poëtisering van het openbaar vervoer
Er is veel te doen over de maatregel die het nieuwe B&W van Rotterdam per 1 januari 2027 neemt: de afschaffing van het vrij reizen in het Rotterdamse openbaar vervoer voor AOW'ers. Een maatregel die curieus genoeg wordt gesteund door Pro (de combinatie PvdA-GroenLinks), de opvolger dus van de PvdA in de Rotterdamse gemeenteraad – de partij die een grote rol heeft gespeeld bij de invoering van de maatregel. Maar... waarvan niet het initiatief tot die maatregel was! Want hoe kwam Rotterdam eigenlijk aan die maatregel? Hoe is dat toentertijd gegaan?
Disclaimer: het was niet alleen de toenmalige PvdA die daar een cruciale rol bij speelde. Er was op zijn minst een even cruciale rol voor de Stadspartij, waarvan ondergetekende in die dagen fractievoorzitter was. De Stadspartij hanteerde als politieke werkmetafoor Rotterdam, stad van Erasmus, en stelde zich daarmee tegenover de metafoor Rotterdam, Manhattan aan de Maas – de neoliberale metafoor waarmee toentertijd het stadsbestuur werkte, en eigenlijk nog steeds werkt.
In de geest van de litterator Erasmus Rotterodamus placht ik over de acties van de Stadspartij te spreken als poëtiseringen. Op het gebied van het vervoer waren twee van die poëtiseringen – twee vervoeringen, zogezegd – succesvol.
Eén: de poëtisering van het luchtverkeer. Het voorstel om gebruik te maken van de Buttocks, een moderne vorm van het luchtschip, in Canada succesvol in gebruik en zeer milieuvriendelijk qua CO₂-uitstoot vergeleken met het straalvliegtuig. De motie werd door de Raad van Rotterdam aangenomen, maar het toenmalige B&W heeft er alles aan gedaan om die motie niet te hoeven uitvoeren. Wel is de Markthal gebouwd in de vorm van een zeppelinhal, en ik werd toentertijd gefeliciteerd daarvoor. Wonderlijk. Met die bouw heeft de Stadspartij niets van doen gehad. Hier is sprake van toeval. Maar wat is toeval? Het luchtschip… het hing blijkbaar in de lucht...
De tweede poëtisering was die van het openbaar vervoer. Iedere Rotterdammer moest vanuit elk punt in Rotterdam gratis naar zee kunnen, want er is geen grotere poëzie dan de zee... de zee, de zee in eindeloze deining. Door het doortrekken van de metrolijn naar Hoek van Holland was dat 'naar zee' op een gegeven moment daadwerkelijk mogelijk.
Het idee van gratis openbaar vervoer had ik van voormalig staatssecretaris van Verkeer Michiel van Hulten (PPR). Van Hulten stelde: het openbaar vervoer wordt voor driekwart gesubsidieerd. Waarom ook dat laatste kwart niet vrijgegeven? Het kwartje van Michiel van Hulten. Dat zou volgens hem helpen de automobilist van de weg af en in het openbaar vervoer te krijgen, wat veel uitstoot zou schelen.
Toen stiet ik op het bestaan van Steven Stevaert, op dat moment de leider van de Socialistische Partij in Vlaanderen, de zusterpartij van de PvdA. Als burgemeester van Hasselt bleek Stevaert aldaar gratis openbaar vervoer ingevoerd te hebben. Toen heb ik een list bedacht: 'Verzin een list, Tom Poes!' Rotterdam is tenslotte de stad van het Marten Toondermonument. En ook Erasmus Rotterodamus was de list niet vreemd. In Laus Stultitiae (Lof der Zotheid) liet hij een verzonnen personage, Vrouwe Stultitia, zijn gepeperde kritiek over kerk en staat uitspreken, dus niet hijzelf. Door deze litteraire truc wist Erasmus zich uit handen van de Inquisitie te houden.
Wat was nu de list? Ik haalde de PvdA over om samen met de Stadspartij in de Bibliotheek aan de Hoogstraat een discussiemiddag over het openbaar vervoer te houden. Dat was goed wat de PvdA betreft... 'als ik het maar organiseerde'… En dat deed ik. En ik koos als spreker... Steven Stevaert! Gevolg: niet alleen de plaatselijke PvdA was overvloedig aanwezig die middag, maar ook de landelijke, onder leiding van Wouter Bos, de toenmalige politieke voorman van de PvdA.
In de pauze van de bijeenkomst kreeg ik opeens een ludieke bui – ja, dat overkomt mij nu en dan, daar helpt geen moedertjelief aan. Ik meende Wouter Bos, die naast mij zat, te moeten 'confronteren' met het volgende. Vroeger, lang geleden, toen ik nog lid van de PvdA was, bezocht ik natuurlijk wel eens een partijvergadering. Mijn kinderen verstonden 'Papa gaat naar de Partij van de Arbeid' als 'Papa gaat naar de Partij van de Aardbei'. Die dachten dat ik een avond van hoog culinair genot tegemoet ging…
Dat misverstand had mij op een idee gebracht. Ik zei tegen Wouter Bos, die toen op het toppunt van zijn populariteit stond – Maurice de Hond had hem zojuist 60 (!) zetels voorspeld… – dat ik overwoog landelijk te gaan, en wel als de Partij van de Aardbei. De aardbei is vriendelijk rood, niet agressief zoals de tomaat van de SP. En… ook nog eens erotisch. Zie Jeroen Bosch' Tuin der Lusten. Kortom: een Hollandse ecologische vertaling van Steven Stevaerts succesvolle Vlaamse concept 'plezant socialisme'.
De Partij van de Aardbei zou best eens veel kiezers kunnen aanspreken. GroenLinks en de PvdA zouden zich dan bij mijn initiatief kunnen aansluiten. Aldus zou zo de Ecosociale Partij ontstaan, broodnodig in Nederland. Eigenlijk het model van fusie dat Piet Steenkamp had gebruikt bij de totstandkoming van het CDA. Hij stichtte een zelfstandige partij, waar je dus rechtstreeks lid van kon worden, en daar sloten zich de KVP, de CHU en de ARP bij aan. Dat was natuurlijk van het begin af aan de bedoeling.
Bos schudde het hoofd. Nee, dat zou niet gaan. De aardbei-PvdA was immers wat naam betreft onvoldoende onderscheidend van de 'reëel bestaande' PvdA, zeg maar de 'Bos-partij'. De afko 'PvdA' zou voor beide partijen hetzelfde zijn. Tegen inschrijving van 'mijn' nieuwe partij in het kiesregister zou het partijbestuur van de 'echte' PvdA dan ook direct bezwaar aantekenen bij de Kiesraad.
Ik zei: "Prima! Teken maar bezwaar aan, Bos! Dat gaat mijn nieuwbakken partij alleen maar veel aandacht in de media opleveren, gratis! En mocht de naam Partij van de Aardbei afgekeurd worden, geen nood, dan verander ik die naam toch stante pede in Partij van de Bosaardbei... Me dunkt, dat zou wel degelijk onderscheidend zijn en wederom veel media-aandacht trekken. Want dan zou ik gratis kunnen meeliften op het 'Bos-effect'…"
Bos bezwoer me dat niet te doen. Het was vlak na de Fortuynrebellie, dit was geen tijd voor ludiek gedoe! Oprichting van de Partij van de Aardbei zou links alleen maar schaden. En helaas, toen heb ik me om laten praten. De Partij van de Aardbei is
Een beter voorstel was geweest als ik had voorgesteld de Ecosociale Partij op te richten, de ESP. Bij de ESP hadden GroenLinks en de PvdA zich dan te zijner tijd aan moeten sluiten. Een probleem met de mascotte, zoals met de aardbei, zou er niet zijn. Integendeel, de esp, de volksbenaming voor de ratelpopulier (Populus tremula), zou een prima mascotte zijn. Want wat is er groener, meer CO₂-opslaand dan een boom?
Het gloedvolle betoog, die dag, van Steven Stevaert pro 'gratis openbaar vervoer' heeft overigens wél resultaat gehad… voor 65-plussers in Rotterdam. Voor hen was het openbaar vervoer in Rotterdam sindsdien gratis. Men achtte algeheel gratis openbaar vervoer niet haalbaar. Gratis seniorenvervoer was dus een compromis. Een voorlopig compromis. Ook andere groeperingen (kinderen, mensen onder de armoedegrens, etc.) moesten op den duur van de regeling kunnen profiteren. Wat nooit is gebeurd.
Dus als ik hier in Rotterdam in de metro naar Hoek van Holland zit, naar zee, denk ik altijd even aan Steven Stevaert. En wel aan Steven Stevaert in zijn glorietijd. Want Steven pleegde zelfmoord. Die suïcide leidde tot grote beroering toentertijd in Vlaanderen. En nu wordt ook nog eens zijn levenswerk, 'het gratis openbaar vervoer', gesuïcideerd. Althans in Rotterdam.