West-Soedan, een genocide op herhaling, maar bij publiek en politiek weinig 'in de mode'
West-Soedan, ofwel het huidige Darfur, lijkt op een herhaling van 2003, met ongeveer dezelfde actoren en slachtoffers uit dezelfde groepen. Het gaat hierbij vooral om de bevolkingsgroepen Fur, Dajo, Masalit en Zaghawa. Destijds was de internationale verontwaardiging groot; er werd schande van gesproken. Filmsterren zoals George Clooney traden op als goodwill-ambassadeurs om de zaak van de arme, getroffen Darfuri te bepleiten, van wie er honderdduizenden naar Tsjaad vluchtten.
In 2008 kregen de VS een nieuwe president: Barack Obama. Hoewel hij een democraat en een verlicht man was, vermocht hij de Darfuri niet te helpen. Al-Bashir, de islamistische dictator van Soedan die het moorden in Darfur toeliet en deels bevorderde door het inzetten van zijn vliegtuigen en milities, zat nog steeds stevig in het zadel. Dat zou hij blijven tot de opstand van 2019.
Soevereiniteit barrière om niet in te grijpen
Ook in 2004 werd er internationaal al schande van de situatie gesproken, maar destijds was de soevereiniteit een belangrijk argument om niet in te grijpen. In een resolutie van de VN-Veiligheidsraad van 11 juni 2004 (UNSC res. 1547) wordt Darfur voor het eerst genoemd, samen met andere regionale conflicten in Soedan. Al snel werd duidelijk dat wat er in Darfur gebeurde een te ernstige, systematische schending van de mensenrechten was om niets te doen.
Pakistan sprak echter in de Veiligheidsraad uit dat het geen inmenging in een ander moslimland wilde. Pakistan vond dat de soevereiniteit en territoriale integriteit van Soedan, als belangrijk islamitisch land, niet geschonden mochten worden. China had op zijn beurt grote oliebelangen in Soedan. Toch leek er ruimte voor onderhandelingen, vertelde toenmalig VN-baas Kofi Annan later.
De regering van Soedan onder Omar al-Bashir gaf te kennen alleen met de Afrikaanse Unie te willen werken, niet met de VN. Eind 2004 kwam er een contingent van een paar duizend troepen van landen van de Afrikaanse Unie aan in Darfur. De Nederlander Jan Pronk was sinds 2004 speciaal VN-gezant in de regio. Hij en Kofi Annan beklaagden zich erover dat de troepenmacht veel te klein was voor het gebied, dat met 500.000 vierkante kilometer ongeveer even groot is als Frankrijk.
Van Janjaweed naar RSF
Tussen april 2003 en december 2004 zouden 200.000 mensen gedood zijn. Het zijn er veel, al weet niemand precies hoeveel. Het zijn vooral slachtoffers van de Janjaweed. Deze milities raakten steeds meer in diskrediet, maar bewezen hun 'nut' voor het regime in Khartoem. Rond 2013 werden ze omgevormd tot de RSF (Rapid Support Forces). In 2019 zouden zij, samen met het regeringsleger SAF (Sudanese Armed Forces), Al-Bashir uit de macht zetten. In 2021 ontstond er echter een conflict tussen de bevelhebbers van de RSF en de SAF over de integratie van beide legermachten. Daaruit is de huidige burgeroorlog ontstaan die het land teistert.
Gevluchte Darfuri in Oost Tsjaad in 2005. Bld. R G
Al-Bashir werd in 2005 door het Internationaal Strafhof in staat van beschuldiging gesteld. Er werden vredesovereenkomsten getekend in 2006 en 2011 en er kwam een vredesmacht van de VN met uiteindelijk bijna 20.000 man. Alles verliep echter moeizaam; het moorden ging door, zij het incidenteler.
Eén cultuur voor allen
Het regime van Al-Bashir wilde één cultuur voor iedereen, en die cultuur moest Arabisch zijn. Dat streven werd uitgedragen door de milities van de Janjaweed, die – geholpen door de regeringstroepen – elk verzet met geweld onderdrukten. Dit gebeurde ook al waren degenen die zich verzetten zonder uitzondering even islamitisch als het regime in Khartoem. Islamitisch, maar niet islamistisch.
De strijd in West-Soedan begon als een strijd om de eigen cultuur van de inheemse bevolking. Die cultuur werd vooral vertolkt door aan de grond gebonden landbouwers en veetelers die van origine in Darfur woonden, en de kleinstedelijke middenklasse die daaruit voortkwam. Daartussendoor leefden van oudsher nomadische veetelers, veelal van Arabische (of als zodanig aangeduide) origine. Het regime buitte oude rivaliteiten tussen deze twee groepen uit om de 'Arabische' milities te bewapenen. Dit werden de Janjaweed en later de RSF.
2025: Een complex web van belangen
Vandaag de dag zijn er meer, en deels andere, actoren actief. Wapens komen binnen uit Tsjaad, Libië en de Centraal-Afrikaanse Republiek (CAR). Er worden meer grondstoffen geëxploiteerd en landen als de Verenigde Arabische Emiraten (VAE), Libië en naar verluidt Rusland steunen de RSF. De VAE hebben sinds 2018 miljarden in Soedan geïnvesteerd en hadden blijkbaar geen belang bij de kortstondige democratische transitie die tussen 2019 en 2021 plaatsvond.
In 2004 was het dilemma dat niemand genoeg belangen had in het afgelegen gebied om werkelijk daadkrachtig in te grijpen. Bovendien was het regime islamitisch in een tijd dat de islam door de Amerikaanse forever wars in Afghanistan en Irak onder druk stond. Eén forever war is echter gebleven: die in het Soedanese Darfur.
Tegenwoordig zijn er wellicht juist té veel belangen in Soedan. Bovendien is internationaal militair ingrijpen om een burgeroorlog te stuiten in diskrediet geraakt sinds de interventie in Libië (2011), die achteraf fataal bleek en heel West-Afrika destabiliseerde. Desondanks kan internationale bemoeienis helpen, mits men zowel het internationale klimaat als de interne dynamiek van het land goed begrijpt.
Toch blijft het ingewikkeld. Anders dan Gaza blijft Soedan voor velen een "ver-van-mijn-bedshow". Alleen humanitaire motieven zijn zelden genoeg om tot een oplossing voor gewapende conflicten te komen.
Verbrand dorp in Darfur in 2004. Foto Sean Wo US cco
.gif)
