Goede journalistieke media zijn onmisbaar in een democratische samenleving
Media zijn onmisbaar in een democratische samenleving. Zij zorgen voor betrouwbare informatie over maatschappelijk relevante vraagstukken, ondersteunen controle van de macht en bieden een forum aan het geheel aan perspectieven dat de samenleving rijk is. Als gevolg van digitalisering is de informatieomgeving de afgelopen decennia ingrijpend veranderd: aanbod en gebruik zijn verschoven naar het online domein waar platformbedrijven de distributie van informatie bepalen.
De kwaliteit van de informatievoorziening en het publieke debat staan binnen dit nieuwe speelveld onder druk. Om ervoor te zorgen dat media ook in de toekomst hun democratische functies kunnen blijven vervullen, is een omslag in het mediabeleid noodzakelijk. De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) pleit voor actief mediabeleid dat de democratische rol van media als centraal uitgangspunt neemt. In dit rapport doen we concrete aanbevelingen om deze omslag te maken
Zelfs in de meest minimale democratieopvatting zijn media nodig om burgers en politici van noodzakelijke informatie te voorzien.
Zelfs in de meest minimale democratieopvatting zijn media nodig om burgers en politici van noodzakelijke informatie te voorzien. Deze informatie ondersteunt vervolgens ook het controleren van de macht. Media fungeren hierbij als waakhond, ze monitoren de macht en brengen misstanden in de openbaarheid. Tenslotte bieden media een forum aan de verschillende ideeën, opinies en perspectieven die in de samenleving rondgaan. |
Een democratie functioneert bij de gratie van geïnformeerde burgers. Of het nu gaat om stemmen tijdens verkiezingen, een visie op migratie, stikstofmaatregelen of de vraag of een snelweg moet worden doorgetrokken, het is belangrijk dat daarover onafhankelijk geproduceerde en betrouwbare informatie beschikbaar is en dat burgers, politici en andere partijen daarover met elkaar in gesprek kunnen gaan. Het inwinnen en delen van informatie is wezenlijk voor de democratische meningsvorming. Daarom is goede journalistiek onmisbaar voor de democratie en media vormen hiervoor de onmisbare infrastructuur.
Het inwinnen en delen van informatie is wezenlijk voor de democratische meningsvorming.
Informeren, controleren, forum bieden Bld. WRR
Hoe media precies invulling geven aan de functies - informeren, controleren, forum bieden - is geen uitgemaakte zaak. Zij kunnen de democratie ondersteunen maar evenzogoed ondermijnen of ontwrichten, bijvoorbeeld door eenzijdig gekleurde of onware informatie te verspreiden. Voorwaardelijk aan ondersteuning van de democratie is dat het mediasysteem onafhankelijk, betrouwbaar en toegankelijk is. En dat media ook zelf als machtsfactor in de samenleving ter verantwoording geroepen kunnen worden.
Voorwaarde aan ondersteuning van de democratie is dat het mediasysteem onafhankelijk, betrouwbaar en toegankelijk is
De media en samenleving zijn ingrijpend veranderd Zo zag de analoge mediaomgeving er tot ongeveer 20 jaar geleden uit (Bld. WRR) :
De transformatie van de informatieomgeving laat zich aan de hand van twee brede ontwikkelingen beschrijven. In de eerste plaats is dat de platformisering van de online publieke ruimte. Mondiaal opererende platformbedrijven vormen inmiddels de ruggengraat van vrijwel alle activiteiten die op het internet plaatsvinden. Gebruikersdata zijn daarbij de voornaamste handelswaar. Op basis van deze data hebben platformbedrijven een superieur advertentiemodel ontwikkeld en het overgrote deel van de advertentie-inkomsten naar zich toe weten te trekken, ook in Nederland. Via zoekmachines, sociale media, nieuwe ai-toepassingen maar ook apparaten zoals smartphones en slimme televisies manipuleren zij bovendien het gedrag van gebruikers, met als doel hun aandacht zo lang mogelijk vast te houden. Informatiestromen maar ook relaties en netwerken krijgen in toenemende mate vorm op basis van deze commerciële motieven.
De digitale info omgeving van nu. Bld. WRR
In een tijdsbestek van enkele decennia is onze informatieomgeving ingrijpend veranderd. Zoekmachines, sociale mediaplatforms, slimme elektronica en generatieve AI hebben een centrale rol gekregen. In deze nieuwe omgeving hebben reguliere media het moeilijk en staan de kwaliteit van de informatievoorziening en de veiligheid van het publieke debat onder druk. Er zijn nieuwe maatregelen nodig om de vitale functies van media in de democratische samenleving te borgen. Dat concludeert de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) in het rapport (nr. 111) 'Aandacht voor media. Naar nieuwe waarborgen voor hun democratische functies.' |
Implicaties voor de democratische opdracht van media
Vanwege het open en laagdrempelige karakter van het huidige mediasysteem kunnen stemmen die voorheen tot de marge waren veroordeeld zich nu luid en duidelijk laten horen.
Hierdoor krijgt de forumfunctie een ruimere invulling en is het publieke debat onmiskenbaar veelkleuriger en rijker geworden.
Daar staat tegenover dat de verruwde online omgangsvormen nieuwe drempels voor deelname opwerpen. Publieke figuren als politici, wetenschappers en journalisten hebben regelmatig met intimidatie en bedreiging te maken. Dit staat een inclusief publiek debat in de weg, en leidt ertoe dat mensen minder snel bereid zijn om voor de democratie vitale functies op zich te nemen.
Tot slot is beeldvorming in het politieke bedrijf steeds zwaarder gaan wegen, wat de kwaliteit van het parlementaire debat heeft uitgehold en daarmee aan de kern van het functioneren van onze democratie raakt.
Hoewel er in Nederland nog steeds relatief veel goed gaat – hoog vertrouwen, sterke journalistieke cultuur – constateert de WRR dat actie vereist is om de risico’s van de nieuw ontstane constellatie in te dammen en verdere erosie van het proces van democratische meningsvorming te stoppen.
De WRR schetst een drietal nieuwe uitgangspunten voor beleid en doen een viertal aanbevelingen.
Uitgangspunten en aanbevelingen van de WRR voor nieuw mediabeleid
Het huidige mediabeleid sluit onvoldoende aan op de kenmerken en werking van het huidige mediasysteem.
De overheid acteert vanuit de oude infrastructuur, voortbouwend op niet meer passende kaders, aangevuld met telkens nieuwe aanpassingen, vooral waar het de regulering van platformbedrijven betreft. Deze aanpak past niet meer.
Om de informatiefunctie, de controlefunctie en de forumfunctie blijvend te waarborgen, is het zaak nieuw beleid te maken dat aansluit op de werking en kenmerken van het huidige mediasysteem.
Alleen dan kan een omgeving worden gerealiseerd waarbinnen de democratische functies van media ook in de toekomst tot hun recht kunnen blijven komen.
Versterk lokale en regionale journalistiek
Meer info: WRR rapport Aandacht voor de media (PDF) WRR
.gif)
