'Meer dan inkomen alleen'. Overheid denkt na over niet-materiële basisbehoeften
Mensen hebben niet alleen materiële behoeften maar ook niet-materiële basisbehoeften. ofwel zoals het in het rapport Bestaanszekerheid vanuit een bredewelvaartsperspectief benoemd wordt 'meer dan inkomen alleen'. Je komt dan al snel bij de behoefte piramide van Maslov terecht. Die wordt dan ook redelijk uitvoerig in het rapport besproken evenals eerdere studies over bijvoorbeeld brede welvaart die ook en vooral gaan over meer dan alleen materiele welvaart.
Daarnaast komen ook verschillende aspecten van materiele welvaart (en veiligheid aan bod. Het rapport moet beleidsmakers helpen basis uitgangspunten voor hun plannen voor (andere0 burgers te maken. Maar uiteindelijke zijn beleidsmakers en ambtenaren zelf ook burgers en belangrijk is dat ze in de uitoefening van hun functie niet vergeten. Voor V&M is dat in ieder geval een reden om dit rapport hieronder wat uitvoeriger te citeren. Je kan zeggen als kijkje in de keuken van beleidsmakers.
We beginnen met Maslov. Dan volgt een stuk uit de inleiding en tot slot een stuk uit de beschrijving van verschillende soorten materieel kapitaal. Dat laatste is vrij naar onder meer Bourdieu maar dan echt op zijn Hollands met het voorbijgaan aan cultureel kapitaal. Dat is jammer en dom, want die cultuur is nu juist inzet van veel politiek debat.
De piramide van Maslov. Bld. Finkelstein CC BY SA 4.0
Vijf basisbehoeften van MaslovVolgens de ‘basisbehoeftenbenadering’ hebben mensen naast materiële levensbehoeften ook niet-materiële levensbehoeften. Hoe goed mensen in die laatste kunnen voorzien wordt bij deze benadering ook van belang geacht voor een menswaardig bestaan. Aan de basisbehoeftenbenadering ligt onder andere het werk van Maslow (1943) ten grondslag. Hij onderscheidde vijf basisbehoeften: fysiologische behoeften die essentieel zijn voor mensen om te kunnen overleven (voeding, water, zuurstof, warmte en slaap), veiligheid en zekerheid (onder andere persoonlijke veiligheid, gezondheid, huisvesting), sociale behoeften (liefde, sociale verbondenheid, onderdeel uitmaken van een groep of de samenleving), waardering en respect van anderen (‘esteem’) en de intrinsieke behoefte van mensen om zichzelf te ontwikkelen (‘growth needs’). Meerdere van deze basisbehoeften zijn niet materieel van aard en daarmee niet direct afhankelijk van hoeveel geld iemand heeft. In plaats daarvan hebben mensen vrijheid nodig om zichzelf te kunnen ontwikkelen en sociale contacten aan te kunnen gaan en moet worden voorkomen dat mensen worden vernederd of uitgebuit. Wel is het voor veel van deze niet-materiële basisbehoeften nog minder eenvoudig om een minimum vast te stellen dan bij materiële zaken Wanneer is er sprake van voldoende waardering en respect van anderen of sociale verbondenheid? Maslow veronderstelde een hiërarchie in deze basisbehoeften maar empirisch onderzoek laat zien dat een hogere orde behoefte niet pas ontstaat als er bij iemand is voldaan aan een behoefte van lagere orde. In Maslow’s need hierarchy theory (1943) vormen fysiologische behoeften de basis, gevolgd door veiligheid, sociale behoeften, waardering van anderen en tot slot growth needs. Zo zouden kinderen pas kunnen presteren op school als ze voldoende hebben gegeten of een veilig thuis hebben. Empirisch onderzoek laat echter zien dat zelfs als iemand honger heeft de behoefte om zichzelf te ontwikkelen niet verdwijnt. De vijf basisbehoeften kunnen dus naast elkaar bestaan, overlappen deels en hangen vaak met elkaar samen (Wahba & Bridwell 1976; Noltemeyer et al. 2012). |
Bestaanszekerheid hoog op de politieke agenda
Talrijke mensen in Nederland hebben moeite om te voorzien in hun basisbehoeften, zoals het vinden van een eigen woning of het betalen van de huur en energierekening. Ook zijn er velen die nu nog wel kunnen rondkomen, maar vrezen dit op termijn niet meer te kunnen door schaarste en stijgende prijzen of een tijdelijk arbeidscontract. Het begrip bestaanszekerheid staat daardoor weer hoog op de politieke agenda.
Recent wijzen meerdere beleidsadviseurs er de overheid op dat mensen voor bestaanszekerheid meer nodig hebben dan alleen voldoende inkomen – zoals tot nu toe vaak wordt geïnterpreteerd op basis van artikel 20 van de grondwet. Financiële bestaanszekerheid is belangrijk, maar niet voldoende voor een menswaardig bestaan.
De wetenschappelijke literatuur over bestaanszekerheid ondersteunt het standpunt van deze beleidsadviseurs. Mensen hebben ook niet-materiële basisbehoeften, zoals een goede gezondheid, sociale interacties en persoonlijke ontwikkeling. Daarnaast zijn er andere redenen dan een gebrek aan geld waarom mensen moeite kunnen hebben te voorzien in hun basisbehoeften of de verwachting hebben dat dit in toekomst het geval zal zijn. Denk aan beperkingen in het beschikbare aanbod van de noodzakelijke goederen en voorzieningen, zoals voeding, woningen, zorg of onderwijs, en belemmeringen in de toegang daartoe door bijvoorbeeld het bestaan van discriminatie.
Als de overheid wil zorgdragen voor bestaanszekerheid in brede zin, zoals de beleidsadviseurs voorstellen, is meer duidelijkheid nodig over wat daaronder wordt verstaan. Onder beleidsadviseurs is er overeenstemming dat een bredere interpretatie van bestaanszekerheid nodig is, maar de ideeën over wat dat precies is, lopen uiteen en zijn nog weinig concreet. Zonder duidelijkheid daarover kan niet worden bepaald van wie de bestaanszekerheid in het geding is en van wie niet, en daarmee of en wat voor beleid nodig is om bestaansonzekerheid tegen te gaan.
Soorten kapitaal• Economisch kapitaal Economisch kapitaal vormt een belangrijke pijler van bestaanszekerheid en bepaalt mede in hoeverre mensen in hun basisbehoeften kunnen voorzien, nu en in de toekomst. De drie planbureaus onderscheiden vier soorten economisch kapitaal: menselijk kapitaal, fysiek kapitaal, kenniskapitaal en financieel kapitaal (SCP, PBL & CPB 2022). • Menselijk kapitaal is het geheel van competenties, kennis en vaardigheden van mensen. Op individueel niveau overlapt het daarmee met onderwijs en scholing (thema 4) wat nodig is voor het opbouwen van die kennis en vaardighden. Op maatschappelijk niveau betreft menselijk kapitaal het totaal aan beschikbare gekwalificeerde arbeidskrachten voor de Nederlandse economie. Dit beïnvloedt de economische productie en daarmee onder andere de mogelijkheid van mensen om te voorzien in financiële bestaanszekerheid via inkomen door werk of via uitkeringen. • Fysiek kapitaal in de vorm van machines, gebouwen en infrastructuur is ook een bron voor de economische productie en draagt dus ook bij aan de financiële bestaanszekerheid. Ook essentiële publieke en particuliere infrastructuur, zoals huisvesting, transport en nutsvoorzieningen horen bij fysiek kapitaal en de aanwezigheid daarvan draagt bij aan bestaanszekerheid (zie thema 5). 32 • Kenniskapitaal is het geheel van technologieën, innovatie-potentieel, data en andere immateriële activa van Nederland. Hoewel innovatie kan leiden tot het verdwijnen van bepaalde typen banen, zorgt het ook voor een veerkrachtige economie waarin nieuwe werkgelegenheid en economische groei worden gecreëerd. Dit vergroot de kansen op een duurzaam inkomen, wat bijdraagt aan de bestaanszekerheid. • Financieel kapitaal bepaalt in hoeverre huishoudens, bedrijven en de overheid economische schokken kunnen opvangen en investeren in de toekomst. Voldoende spaargeld, stabiele inkomensbronnen en toegang tot krediet versterken de financiële veerkracht van individuen en verminderen de kans op armoede en sociale uitsluiting. • Natuurlijk kapitaal Natuurlijke hulpbronnen zijn noodzakelijk voor het voorzien in veel van de meest basale levensbehoeften, zoals voldoende eten, schoon water en schone lucht. De beschikbaarheid van een minimumniveau aan natuurlijke hulpbronnen, zoals schoon water, schone lucht en vruchtbare grond, is daarom essentieel voor de bestaanszekerheid, zowel in Nederland als wereldwijd, nu en in de toekomst. Voedselzekerheid hangt af van vruchtbare landbouwgrond, stabiele neerslagpatronen en de aanwezigheid van bestuivende insecten. Wanneer milieuvervuiling, bodemuitputting of klimaatverandering deze factoren aantast, kan de voedselproductie afnemen en stijgen de kosten van basisproducten. Dit raakt vooral mensen met lage inkomens. Ook afnemende watervoorraden door droogte, vervuiling of overmatige winning en daarmee gepaard gaande stijgende kosten voor drinkwater, kunnen de bestaanszekerheid onder druk zetten. • Sociaal kapitaal Sociaal kapitaal is het fundament van de samenleving en omvat de informele en georganiseerde gemeenschappelijke verbanden van mensen binnen en tussen bevolkingsgroepen, evenals het vertrouwen binnen de samenleving en in instituties. Sociaal kapitaal wordt zowel gezien als een gemeenschapsgoed als een bezit van individuen binnen de gemeenschap (CBS 2022). Op individueel niveau gaat het om de voordelen die iemands persoonlijk sociaal netwerk biedt, zoals toegang tot informatie, hulpbronnen en ondersteuning. Een gebrek aan sociaal kapitaal kan leiden tot minder samenwerking tussen mensen en minder steun voor de overheid. Dit heeft consequenties voor de sociale en economische activiteit in Nederland waardoor de minimale levensbehoeften van mensen in het geding kunnen komen. Zo kan er onvoldoende zorg beschikbaar zijn als mensen zich niet verbonden genoeg voelen met anderen. Bijvoorbeeld omdat er minder mensen bereid zijn om in de zorg te gaan werken of hulp aan te bieden aan familie of buren die kampen met gezondheidsproblemen. Of een gebrek aan bereidheid om via belastingen bij te dragen aan collectieve voorzieningen waardoor de overheid niet langer wegen en het riool kan onderhouden of kan zorgen voor waterzuivering en straatverlichting. |
Meer info: Rapport Bestaanszekerheid vanuit een bredewelvaartsperspectief
.gif)
