Hoe Trumps dieseldeal olie op het vuur van Ruslands Oekraïne-oorlog gooit
In een week tijd is de verhouding tussen de Verenigde Staten, Oekraïne en de Europese Unie verder stevig onder druk komen te staan.
Terwijl vorig weekend in Florida diplomatiek overleg plaatsvond, zette een omstreden Amerikaanse dieseldeal met Moskou - gecombineerd met zware Russische aanvallen op Kyiv, haperingen bij Starlink en Starshield en inhoudende Amerikaanse inlichtingen - de westerse coalitie onder zware spanning. Wat zich ontvouwt is geen reeks losstaande gebeurtenissen, maar een stresstest voor de gezamenlijke strategie van rechtsstatelijke democratieën tegen het autocratische geweld van Rusland en zijn bondgenoten.
Steun voor markt én voor Rusland
Terwijl Amerikaanse, Oekraïense en Europese vertegenwoordigers op 9 oktober in Miami overlegden over veiligheidsgaranties en een mogelijke beëindiging van de oorlog, maakte Donald Trump zijn overeenkomst met Vladimir Poetin bekend. Rusland zou diesel aan de wereldmarkt leveren en de Amerikaanse regering versoepelde daarvoor tijdelijk bepaalde sancties, met als doel de internationale energiemarkt te ondersteunen en de Amerikaanse brandstofprijzen te drukken.
De betekenis van de deal reikt echter verder dan de mogelijke invloed op de brandstofprijzen. Door met Poetin afspraken te maken over Russische olieproducten en daarvoor sancties te versoepelen, behandelt Washington Rusland opnieuw als een economische partner met wie zaken kunnen worden gedaan, terwijl de Russische oorlog tegen Oekraïne voortduurt. Dat levert Moskou niet alleen mogelijke inkomsten op, maar ook diplomatieke ruimte en een vorm van politieke normalisering.
Druk op Oekraïne
Oekraïne wordt zo onder druk gezet om een belangrijk middel tegen de Russische oorlogseconomie te beperken, terwijl Rusland uitzicht krijgt op economische verlichting en als agressor perspectief krijgt op normalisering van de betrekkingen.
Volgens berichtgeving van CNN kregen de Oekraïense vertegenwoordigers van de Amerikaanse gezanten Steve Witkoff en Jared Kushner bovendien te horen dat Trump wilde dat Oekraïne zijn aanvallen op Russische raffinaderijen zou staken. Voor Kyiv was vooral de combinatie van deze overeenkomst en de Amerikaanse druk om Oekraïense aanvallen te beëindigen omstreden. Enkele dagen later meldden Oekraïense militaire eenheden beperkingen op bepaalde Starlink-verbindingen.
De samenloop van gebeurtenissen voedde in Oekraïne het vermoeden — waar of niet — dat Washington zijn economische en technologische invloed inzet om Kyiv tot grotere terughoudendheid te bewegen.
Markteffect gering
Deskundigen betwijfelden of extra Russische leveringen de Amerikaanse brandstofprijzen daadwerkelijk merkbaar zouden verlagen, en ook de uitvoerbare omvang van die leveringen stond niet vast. Politiek kwam de overeenkomst Trump wel goed uit: lagere brandstofprijzen zijn een belangrijk binnenlands thema, zeker met de Amerikaanse tussentijdse verkiezingen voor het Congres in het vooruitzicht.
Voordeel Rusland
Voor Moskou levert een dergelijke overeenkomst een diplomatiek voordeel op, ook als het directe economische effect beperkt blijft. Waar Oekraïne zijn aanvallen op Russische raffinaderijen opschort, ziet het land af van een belangrijk middel om de oorlogseconomie van de aanvaller te raken.
Trump roept, Rusland gaat door
Op 11 oktober kondigde Trump aan dat Rusland en Oekraïne hun aanvallen op elkaars energie-infrastructuur zouden staken. Van een formeel, door beide partijen bevestigd bestand was echter geen sprake. Oekraïne verklaarde vervolgens zijn aanvallen op Russische energie-installaties tijdelijk te hebben opgeschort.
De Russische aanvallen op Oekraïne gingen echter onverminderd door. In de nacht van 13 op 14 oktober werden Kyiv en omliggende gebieden getroffen door een grote aanval met raketten en drones. Volgens de Oekraïense autoriteiten kwamen daarbij minstens 600.000 mensen zonder elektriciteit te zitten.
Haperende VS-inlichtingen
President Zelensky gaf aan dat Oekraïne vooraf geen waarschuwing had ontvangen. Ook ontstond in Kyiv onrust over mogelijke beperkingen in de Amerikaanse inlichtingenvoorziening. Oekraïense functionarissen vermoedden dat Washington de uitwisseling van informatie bewust had beperkt om druk uit te oefenen op de Oekraïense regering. De Verenigde Staten hebben niet bevestigd dat inlichtingen bewust zijn achtergehouden.
Causaal verband of niet: de opeenvolging van gebeurtenissen voedde de twijfel in Kyiv over de betrouwbaarheid van Washington als militaire partner.
Informatiemanco en de strijd om Starshield
Op 14 oktober meldden Oekraïense militaire eenheden dat beperkingen op bepaalde verbindingen van Starlink problemen veroorzaakten bij het gebruik van snel bewegende drones. Bij snelheden boven ongeveer 160 kilometer per uur konden verbindingen wegvallen, waardoor specifieke missies werden gehinderd of geannuleerd.
Dan is er Starshield, de militaire variant van Starlink. Elon Musk verklaarde dat Starshield onder controle staat van de Amerikaanse overheid en dat de gebruiksbeperkingen door de autoriteiten in Washington worden bepaald. Reuters meldde dat de order om Starshield voor Oekraïne te limiteren rechtstreeks uit het Witte Huis kwam. De BBC meldde vervolgens dat Trump deze lezing uitdrukkelijk ontkende. Ongeacht de politieke lezing achteraf was in ieder geval duidelijk dat er sprake was van operationele beperkingen op een moment waarop Oekraïne te maken had met zware Russische aanvallen.
Oekraïne hervat aanvallen
Op 15 oktober maakte Zelensky duidelijk dat Oekraïne zijn aanvallen op de Russische energie-infrastructuur zou hervatten. De tijdelijke terughoudendheid was volgens hem voorbij. Oekraïne zou alleen een nieuwe pauze overwegen als daar concrete tegenprestaties tegenover stonden, waaronder extra Patriot-onderscheppingsraketten.
Oekraïense drones troffen vervolgens de raffinaderij bij Rjazan in Rusland. Nu werd ook voor de regering-Trump duidelijk dat Kyiv zijn eigen militaire druk op de Russische olie niet kan beperken als Rusland zijn aanvallen op de Oekraïense energie voortzet.
Broodnodige VS-steun onder druk
Voor Oekraïne is het strategische dilemma helder: als het zijn aanvallen op Russische raffinaderijen staakt terwijl Rusland zijn eigen aanvallen voortzet, verliest het een belangrijk middel om de Russische oorlogseconomie onder druk te zetten. Als het de aanvallen hervat, riskeert het verdere spanningen met Washington, juist op het gebied van militaire steun en diplomatie.
Zelensky waarschuwde dat volgende onderhandelingen tussen de regeringen-Trump en -Poetin mogelijk over gas gaan. Beide regeringen hanteren een 'verdeel-en-heers'-strategie. Oekraïne, Europa en andere rechtsstatelijke democratieën proberen daartegenover juist de militaire agressie, territoriale integriteit en veiligheidsgaranties in samenhang te behandelen.
Europese politiek en de strategische autonomie
De ontwikkelingen riepen ook in Europa vragen op over de afhankelijkheid van Amerikaanse technologie en politieke besluitvorming. De Poolse minister van Buitenlandse Zaken, Radosław Sikorski, bekritiseerde Musk publiekelijk op X. Zijn reactie onderstreepte de groeiende spanning rond de invloed van particuliere technologiebedrijven op de Europese veiligheid.
In Nederland uitten premier Rob Jetten en minister van Buitenlandse Zaken Tom Berendsen kritiek op de dieseldeal: Rob Jetten drong er bij Trump op aan de overeenkomst terug te draaien en betwijfelde of deze de Amerikaanse brandstofprijzen tijdig zou verlagen.
Alternatieven
De discussie raakt aan een bredere Europese vraag: hoe kan Europa voorkomen dat zijn militaire slagkracht afhankelijk blijft van beslissingen van een Amerikaanse regering of van particuliere ondernemingen? Europese programma's zoals IRIS² en satellietaanbieders zoals Eutelsat kunnen deel uitmaken van een antwoord, maar vormen niet zonder meer een direct inzetbaar alternatief voor alle militaire functies van Starlink.
Een wapenstilstand of vrede die agressie niet beloont
De centrale vraag was en is niet alleen onder welke voorwaarden de oorlog kan eindigen, maar ook welke machtsverhoudingen na een wapenstilstand of — onwaarschijnlijker — een vredesakkoord zullen ontstaan.
Oekraïne wil zijn soevereiniteit en veiligheid als rechtsstatelijk gefundeerde democratie behouden. Het land verzet zich ook tegen een uitkomst waarbij Rusland door militaire agressie grondgebied kan behouden. Moskou toont geen bereidheid zijn oorlogsdoelen — inperking van de NAVO in Oost-Europa, gedeeltelijke inlijving van Oekraïne en een aan Rusland loyaal Oekraïne — op te geven. Tegelijkertijd raakt Oekraïne verder uitgeput door de oorlog en blijft het afhankelijk van buitenlandse militaire en financiële steun.
De Amerikaanse regering verdedigt haar aanpak als een poging om de oorlog te beëindigen en economische stabiliteit te bevorderen. Tegelijk laadt de regering-Trump de ernstige verdenking op zich dat haar sympathie vaker wel dan niet bij autoritaire leiders en partijen ligt, mits ze de zakelijke belangen van de VS bevorderen of op zijn minst niet in de weg staan.
Voor Europa betekent dit dat steun aan Oekraïne niet uitsluitend kan afhangen van de politieke voorkeuren van Washington. Een rechtvaardige en duurzame uitkomst vereist uiteindelijk dat Oekraïne zijn soevereiniteit en veiligheid als democratische rechtsstaat kan behouden. De veiligheid van de internationale rechtsorde vereist dat het gebruik van geweld om grenzen te veranderen niet wordt beloond, en dat Rusland zijn obsessie met veilige grenzen op een vredelievender wijze probeert te kanaliseren.
Democratische rechtsstaat
De oorlog van Rusland tegen Oekraïne is het gevolg van de revisionistische politiek van het Kremlin. Poetin wil terug naar de Russische veiligheidssituatie van voor de val van de Sovjet-Unie. De huidige fase wordt mede bepaald door de koers van de regering-Trump, die de samenhang van de westerse steun aan Oekraïne onder druk zet en daarmee de strategische positie van het Poetin-regime kan versterken. Dat is overigens niet hetzelfde als zeggen dat de Verenigde Staten als land Rusland willen helpen.
Het betekent wel dat het beleid van de huidige Amerikaanse regering gevolgen kan hebben die haaks staan op de langetermijnbelangen van zowel de VS als haar bondgenoten en andere rechtsstatelijke democratieën, in een wereld waarin juist democratie en mensenrechten steeds meer onder druk staan.
Als de democratische rechtsstaat niet samen met economische voorspoed en veiligheid centraal staat bij de VS, geeft het land een van de belangrijkste voordelen op die het zou kunnen hebben ten opzichte van het autocratische China en Rusland.
.gif)
