Jan Timman (1951-2026): toegewijd romanticus aan de schaaktop van de wereld
Met het overlijden van Jan Timman op 18 februari verliest de schaakwereld niet alleen een van haar grootste grootmeesters, maar ook een icoon dat de sport decennialang een menselijk en avontuurlijk gezicht gaf. Naast Max Euwe, Jan Hein Donner en de nog steeds springlevende Anish Giri, behoorde Timman tot de absolute buitencategorie van het Nederlandse schaken. Hij was de man die de Sovjet-schaakovermacht niet alleen uitdaagde, maar bij vlagen ook daadwerkelijk op de knieën dwong.
Wiskundig milieu
Jan Timman werd in december 1951 geboren in Amsterdam en groeide op in Delft. Hij was de zoon van een hoogleraar wiskunde en een wiskundige moeder; een intellectueel nest waarin de schaakstukken in de achtertuin werden verzet door professoren. Hoewel zijn vader en zelfs Max Euwe hem aanmoedigden om voor de wiskunde te kiezen, koos Timman voor de onzekere kostwinning op het bord.
Zijn vroege jaren laten zich beschrijven als een schaak-odyssee. In een Volkswagen-busje trok hij als eigentijdse bohémien - hippie dus - de wereld rond, van toernooi naar toernooi, vaak eindigend in nachtclubs en kroegen. Voor Timman was schaken geen droge wetenschap, maar een zwerftocht langs schoonheid en intuïtie.
Groot schaker
De carrière van Timman was onlosmakelijk verbonden met de opkomst van de club Volmac Rotterdam. Onder beschermheerschap van miljardair Joop van Oosterom werd Timman het boegbeeld van een 'supergroep' die negentien keer het landskampioenschap won. Zijn absolute sportieve hoogtepunt bereikte hij in 1989, toen hij de GMA World Cup won met een astronomische ELO-rating van 2809.
Zijn creativiteit kwam nergens beter tot uiting dan in zijn legendarische overwinning op Anatoli Karpov in Mar del Plata (1982). Waar anderen bezweken onder de positionele wurggreep van de man die wel de 'Russische slang' genoemd werd, was het Timman die met een verfijnde, bijna poëtische strategie de onoverwinnelijk geachte verdediging van Karpov omsingelde en na 42 zetten tot overgave dwong.
Romanticus
Timman was een kind van zijn tijd. Hij bewees dat levenskunst — een goed glas wijn, een diep gesprek in een nachtelijk café en een ongebreidelde passie voor cultuur — destijds nog (redelijk) goed samenging met topschaken. In het huidige tijdperk, waarin jonge grootmeesters dag en nacht achter computerschermen studeren en elke variant tot in de perfectie uitvlooien, lijkt dat onmogelijk. Timman hoorde wellicht tot de laatsten die de wereldtop bereikte op basis van een grote dosis intuïtie met afwezigheid van de mechanische variant op discipline. Aan deze authenticiteit dankte hij cultstatus. V&M voegt daar nog een eigen schaakherinnering aan toe.
In zijn Rotterdamse tijd kwam Timman wel eens in het roemruchte Rotterdamse café Hoboken. Daar speelde Timman soms partijen waarbij de winnaar bij elk geslagen stuk een borrel moest drinken. Dat leidde behalve tot onmogelijke alcoholische dressuur van de geest en overbrugging van de niveauverschillen ook tot zeer economisch spel.
Reflectie en nalatenschap
Naast zijn eigen spel liet Timman een enorme erfenis na als schrijver en mede-oprichter van New In Chess. Tot aan zijn laatste dagen bleef hij actief in de schaakgemeenschap. Het sluitstuk van zijn leven was een bijzonder gezamenlijk project met zijn generatiegenoot en goede vriend Hans Böhm.
Samen legden zij de laatste hand aan het boek Herinneringen van twee schaakvrienden. In dit werk vloeien de anekdotes uit die gouden, roerige jaren samen met de vriendschap die hen bond. Het boek is daarmee niet alleen een terugblik op hun carrières, maar ook een monument voor een verdwenen tijdperk waarin schaken nog een romantisch avontuur kon zijn.
Jan Timman zocht altijd naar de waarheid en de esthetiek op de 64 velden. Met zijn heengaan verliest Nederland een belangrijk denker en een onderscheidende geest, wiens nalatenschap — in zijn partijen, zijn boeken en zijn familie en vrienden — voor immer op de velden blijft staan. Timman werd 74 jaar.
Meer info: na 42 zetten
Jan Timman, twaalf jaar oud in 1964. Foto J. Smulders - Anefo / Nat. Archief
-fotoJean-Smulders---Anefo---cropped-from-Nationaal-Archief--M.jpg)
-S.jpg)
.gif)
