Hoe pak je 'Ondermijning' aan, voorkom je dat de samenleving gecorrumpeerd raakt?

18 juli 2026 door een van onze redacteuren

Schematische weergave van de vijf dreigingen voor Nederland. Bld. Uit Rapport DON

Ondermijning is wat er gebeurd als georganiseerde misdaad met de gewone 'legale' samenleving verweven raakt. Het kan het witwassen van crimineel geld zijn, het bedreigen van bestuurders of het al dan niet onder druk of valse voorwendselen huren van panden voor drugslabs.

Ondermijning tast zo het onderling vertrouwen en de fundamenten van de rechtstaat en samenleving aan. Het is vaak sluimerend en onzichtbaar. Groeit stukje bij beetje van licht ondeugend tot erger. Dat is de conclusie van het eerste Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland (DON) dat is opgesteld door het Strategisch Kenniscentrum Ondermijnende Criminaliteit, onderdeel van het Ministerie van Justitie en Veiligheid.

Onderwereld dringt overal door

Minister van Weel: ‘Ondermijning door georganiseerde criminaliteit gaat niet meer over ‘de onderwereld’ die stiekem opereert: de ‘onderwereld’ bestaat niet meer en is overal. In onze welvarende samenleving ziet de georganiseerde criminaliteit kansen om goed ingerichte infrastructuren te misbruiken voor crimineel gewin. Daar treden we hard tegen op, en dit dreigingsbeeld helpt ons daarbij om richting te bepalen.’

Duivels probleem

Ondermijning is een zogeheten 'wicked' een behekst probleem, schrijft het rapport Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland. Dat probleem wordt 'wicked' doordat het zich kenmerkt door complexiteit, onzekerheid en conflicterende waarden. Ze sluiten niet naadloos aan op bevoegdheden en reikwijdte van allerlei overheidsinstanties. Intussen is het ondermijningslandschap is complex, dynamisch en divers en raakt iedereen.

Vele factoren zijn van invloed: de doelen van de criminele samenwerkingsverbanden (CSV’s) die er achter zitten: de mogelijkheden en aantrekkelijkheid van infrastructuren, systeemkwetsbaarheden, maatschappelijke ontwikkelingen en alle in wisselende combinaties.

Grens- en continentoverschrijdend

En die verschillen ook nog eens per geografisch gebied en omstandigheden. Ondermijning versterkt bovendien maatschappelijke problematiek en omgekeerd. Criminele samenwerkingsverbanden spelen opportunistisch en strategisch in op dit alles.

Georganiseerde criminaliteit trekt zich niets aan van landsgrenzen. Een Crimineel Samenwerkingsverband (CSV) is bijna altijd internationaal of transnationaal actief. 'De netwerken maken gebruik van grensoverschrijdende financiële systemen (zoals cryptovaluta of ondergronds bankieren) en mondiale infrastructuren. Hierdoor kunnen criminelen vanuit het buitenland opereren, risico's minimaliseren en hun illegale vermogen makkelijk naar andere landen verplaatsen.'

Schematische weergave van Veiligheidsbelangen Nederland. Bld. Uit Rapport DON

Vraagt om aanpak met lange adem

Complexe problemen kennen nauwelijks quick wins. Doordat de problemen niet naadloos aansluiten bij verantwoordelijkheden en bevoegdheden van specifieke overheids- of publieke organisaties is een daadkrachtige aanpak van ondermijning lastig. Toch hebben inspanningen om de weerbaarheid van de Nederlandse samenleving te vergroten ook een uitwerking op weerbaarheid tegen ondermijning en omgekeerd.

Dat geldt bijvoorbeeld voor maatregelen in havens tegen de inzet van drones door statelijke actoren: die helpen ook tegen de inzet door criminelen.

Gevaren en effecten van ondermijning

Sociaal vangnet door georganiseerde criminaliteit: criminele netwerken bieden alternatieven voor maatschappelijke voorzieningen die onvoldoende beschikbaar zijn, zoals huisvesting of fysieke bescherming, zorg of leningen.
Olievlekwerking in samenleving van betrokkenheid bij georganiseerde criminaliteit: mensen en organisaties met waardevolle posities zijn aantrekkelijk voor criminele netwerken. Bijvoorbeeld jongeren die op school worden geronseld voor criminele klusjes, gemeenteambtenaren of ondernemers.
Beïnvloeding van besluitvorming en taakuitoefening door structurele manipulatie van criminele netwerken: wanneer grote belangen van georganiseerde criminelen onder druk komen te staan, zullen ze (lokale) besturen proberen naar hun hand te zetten en te manipuleren. De besluitvorming en uitvoering kan dan bewust of onbewust rekening gaan houden met criminelen, bijvoorbeeld om geweld of andere problemen uit de weg te gaan.
Illegale opbrengsten vinden weg in de samenleving: complexe financiële constructies voor het verplaatsen van geld en witwassen worden maximaal benut.
Cumulatieve schade door verwevenheid met statelijke of ideologische actoren: staten en ideologische actoren maken gebruik van de capaciteiten van criminele netwerken.

Meer info: Dreigingsbeeld Ondermijning Nederland 2026 in opdracht Ministerie JenV