In naam van de genezing: Over de psychologisering van meditatie door Peter Sedlmeier
"Voordat ik me opwind, is het me liever om het me niets te laten schelen", zei Marie von Ebner-Eschenbach. Een houding waarmee ze ondanks veel weerstand haar weg vond als schrijfster. Kalm bij zichzelf blijven was haar sleutel tot succes.
De heilige ziekte
Kalmte helpt eigenlijk altijd – ook bij het bekijken van meditatiewetenschap. Want ook hier staat een paradigmaverschuiving voor de deur, net zo ingrijpend als destijds de kwestie van gelijkheid. De rationele benadering van de menselijke psyche was historisch gezien een enorme vooruitgang. Hij begint in de oudheid met de geniale Hippocrates en zijn verhandeling “Over de heilige ziekte”. Vandaag de dag beschouwt het subject, “de” wetenschap, een object, “de” mens – Descartes zou trots zijn. De blik op de menselijke psyche is vernauwd tot een benadering waarin vooral cijfers, data en feiten tellen.
Bewustzijn
Bij complexe fenomenen zoals meditatie schiet deze abstracte benadering van de psyche echter tekort. Dat merkte Francisco Varela al zo’n 30 jaar geleden op. Hij stelde toen dat bewustzijn niet enkel in de hersenen ontstaat, maar uit een samenspel van lichaam, geest en wereld. Samen met Ewan Thompson en Eleanor Rosch ontwikkelde hij “The Embodied Mind”, een interdisciplinair standaardwerk waarin hij voor het eerst de reductionistische houding van de cognitieve wetenschappen overstijgt en verbindt met boeddhistische praktijk.
Tijd en traagheid
Maar we moeten de traagheid van de menselijke geest niet onderschatten. Fundamentele veranderingen kosten nu eenmaal tijd. In het meditatiewetenschappelijk veld betekent dat: er zijn sinds Varela zeker nieuwere benaderingen waarin psychologie en neurowetenschap worden gecombineerd met filosofie en subjectieve, bewuste zelfobservatie. Deze vertrekken vanuit het besef – dat ook Heidegger uitsprak – dat echte meditatieve ervaring – openheid, stilte, loslaten, transcendentie – zich niet objectief laat meten.
Zonder data geen wetenschap
Des te meer was ik verrast toen ik onlangs Peter Sedlmeiers lezing “Maakt het uit wat mediterenden precies doen?” hoorde. Voor hem zijn valide data alles – zonder data geen wetenschap. Op zich begrijpelijk, dat past bij zijn wetenschappelijke achtergrond. In zijn boeken behandelt hij waarschijnlijkheden en het gebruik van statistische methodes in de psychologie. Zijn recentste werk “The Psychology of Meditation” draagt in het Duits de ambitieuze ondertitel “Wat de wetenschap erover weet”. Maar klopt dat? Laten we kijken naar Sedlmeiers omgang met meditatie.
In zijn lezing presenteerde hij een uitgebreide classificatie van meditatievormen: een matrix gebaseerd op beoordelingen van 100 ervaren mediteerders. Uit 306 mogelijke “meditatievormen” selecteerde hij er 20, die hij in een assenstelsel plaatste met de dimensies “Lichaamsgerichtheid” en “Activatie”. Het resultaat: een gestructureerd schema dat de diversiteit van meditaties toont. Dat brengt duidelijkheid en is indrukwekkend. Maar wat precies welk effect heeft, blijft onduidelijk.
Wat meditatie doet
Wat daarna volgt: meditatie is niet zomaar meditatie. Wie zelf mediteert weet: wat Willigis Jäger onderwijst, verschilt van Pema Chödrön, Thich Nhat Hanh of Dogen – om slechts enkele hedendaagse leraren te noemen. Meditatie betekent niet alleen op een kussen zitten, maar ook yoga, mantra’s zingen of loopmeditatie. Waar Sedlmeier ook begint met analyseren wat nu precies werkt in meditatie – mogelijk ook om placebo-effecten in de commerciële MacMindfulness-trend te ontmaskeren – overal stuit hij op diversiteit. En hij blijft vasthouden aan het “rekenende denken” (Heidegger).
Aan de vele vormen van meditatie komen ook gewone menselijke verschillen toe. Of iemand gezond of ziek mediteert, uit spirituele motivatie of voor stressvermindering – dit beïnvloedt allemaal de werking. De meeste mensen beginnen met mediteren vanwege persoonlijke problemen. Pas later streven zij die blijven naar innerlijke rust, genieten van de natuur, tevredenheid of hogere bewustzijnstoestanden.
Meditatiewetenschap
En natuurlijk speelt ook leeftijd een rol: kinderen en jongeren hebben er minder baat bij dan volwassenen. Sedlmeiers meta-analyses tonen onder andere aan dat narcistische mediteerders hun patroon versterken, terwijl depressieve mensen juist profiteren. Ook de relatie tussen leraar en leerling beïnvloedt het resultaat: ongezonde verhoudingen verminderen het effect. Statistiek levert dus interessante inzichten op. Maar helpt dit ons om beter te begrijpen wat meditatie is en doet?
Sedlmeier noemt zijn eigen resultaten uiteindelijk “te heterogeen”. Te veel is niet vergelijkbaar en laat zich niet samenvatten tot één geheel, laat staan tot een eenduidige definitie van meditatie en haar effect. Zijn boek blijft – psychologisch gezien – een van de meest onderbouwde werken over meditatiewetenschap. Opmerkelijk is dat hij er zelf ook de instrumentele benadering van meditatie in bekritiseert en de neiging om het te reduceren tot psychologische effecten. Tegelijk blijft hij grotendeels trouw aan de empirisch-kwantitatieve logica. Kwalitatieve methoden of fenomenologische benaderingen blijven randverschijnselen. De diepgang van boeddhistische meditatiesystemen beschrijft hij niet vanuit hun innerlijke logica, maar abstraheert vanuit psychologisch perspectief om meditatie systematisch en evidence-based te onderzoeken.
Laat de controle los
Consequent pleit Sedlmeier aan het einde van zijn lezing zelf voor een nieuwe onderzoeksmethode, en stelt dat daarvoor ook een ander begrip van wetenschap nodig is. Inderdaad – misschien kan dan, voorbij de nivellering van de werkelijkheid met schalen en scores, een dieper begrip van meditatie ontstaan. Heidegger zou hier misschien adviseren te luisteren naar wat zich onttrekt. Er bestaan ook neurofenomenologische benaderingen waarbij objectieve data met subjectieve ervaring worden gecombineerd.
Van Thomas Metzinger komt de uitspraak: “Pas in de volheid en intensiteit van de crisis komt het probleem tot zijn einde.” Daarom geldt: blijf kalm en laat de controlerende berekening van je bestaan los. Dan openen zich de zintuigen voor het mysterie van meditatie. Gegarandeerd.
Meer info: The Psychology of Meditation: Varieties, Effects, Theories, and Perspectives
Dit artikel verscheen eerder
.gif)
