Slim leren van Amerikaanse innovatiekracht
Nederland is op veel terreinen nauw verweven met de Verenigde Staten. Op financieel en technologisch gebied, maar ook door handel en defensie. Zo bedragen de totale Nederlandse investeringen in de VS bijna 1400 miljard dollar en ontvangt Nederland jaarlijks 1500 miljard dollar aan Amerikaans kapitaal.
Deze verwevenheid zorgt er onder andere voor dat Nederland profiteert van gunstige voorwaarden op de Amerikaanse kapitaalmarkt en gebruik kan maken van geavanceerde Amerikaanse technologieën in Nederlandse producten en processen. Tegelijkertijd maakt deze verwevenheid met de VS Nederland ook kwetsbaar. Dat blijkt uit CPB-onderzoek dat eind oktober is gepubliceerd.
De Nederlandse en Amerikaanse economie zijn nauw verbonden, met een relatie die teruggaat tot de oprichting van de Nederlandse kolonie Nieuw-Nederland in de 17e eeuw. Deze historische band werd later versterkt door handel, technologische samenwerking en wederzijdse investeringen. Na de Tweede Wereldoorlog namen de VS een leidende rol in de trans-Atlantische samenwerking op het gebied van financiële stabiliteit, handel en defensie. Het Marshallplan uit 1948 bood financiële steun voor de wederopbouw van Europa, terwijl de positie van de dollar als reservemunt en internationaal betaalmiddel handel en investeringen bevorderde. Met de oprichting van de NAVO in 1949 werd de VS bovendien de belangrijkste militaire bondgenoot van Europa. Zowel Nederland als Europa heeft geprofiteerd van deze samenwerking |
Te grote afhankelijkheid verzwakt eigen positie
In Europa neemt het besef toe dat een te grote afhankelijkheid van de VS de eigen strategische positie kan verzwakken. Zo werkt de Europese Unie bijvoorbeeld aan projecten zoals de IRIS- satellietconstellatie om minder afhankelijk te zijn van Amerikaanse technologie als Starlink, die cruciaal bleek in de Oekraïne-oorlog. Ook op financieel vlak wordt geprobeerd onafhankelijker te worden, bijvoorbeeld door het vergroten van de rol van de euro in internationale handel en financiële transacties. Ook wordt er meer geïnvesteerd in eigen kapitaalmarkten en financiële infrastructuur om minder kwetsbaar te zijn voor fluctuaties en beleidsveranderingen in de VS.
Infografiek Bld. Centraal Planbureau, Den Haag 2024
Kansen en kwetsbaarheden afwegen
Het is van belang om zowel de kansen als kwetsbaarheden van de nauwe banden tussen Nederland, de EU en de VS zorgvuldig te wegen. Binnen Europa is de Nederlandse verwevenheid met de VS vaak nog net sterker dan die van de andere Europese landen. Als kleine, open economie is Nederland gebaat bij internationale samenwerking en stabiele banden. Tegelijkertijd moeten afhankelijkheden niet verder scheefgroeien tot strategische kwetsbaarheden. Samen optrekken binnen de EU kan een tegenwicht voor de VS bieden. De recente stappen richting hogere defensie-uitgaven zijn hierop gericht, net als initiatieven om de Europese tech-sector te versterken, ondersteund door EU-regelgeving zoals GDPR en de AI Act. De voltooiing van de Europese kapitaalmarktunie zou de financiële afhankelijkheid van de VS verder kunnen verlagen. Het behoud van een open handelsbeleid blijft belangrijk om te voorkomen dat protectionistische neigingen de toegang van Nederland tot wereldmarkten belemmeren.
Financiën en kapitaal
De VS kan bijdragen aan de financiële stabiliteit in andere landen. Ten eerste heeft de sterke positie van de dollar een stabiliserende werking op de waarde van valuta die sterk aan de dollar verbonden zijn. Ten tweede zorgt de financiële positie van de VS voor meer financieringsmogelijkheden voor partijen in andere landen: vanuit Amerikaanse investeerders is er immers meer liquiditeit beschikbaar die ook grensoverschrijdend ingezet kan worden. Als laatste maakt de financiële status van de VS het mogelijk en aantrekkelijk voor buitenlandse investeerders, zoals financiële instellingen, huishoudens en bedrijven, om in de VS te investeren. De financiële crisis van 2007-2008 heeft daarnaast duidelijk laten zien dat er ook kwetsbaarheden zitten aan de financiële verwevenheid met de Verenigde Staten.
Technologie
Sinds het begin van deze eeuw blijft Europa op technologisch gebied achter bij de VS, die de wereldkoploper is in innovatie. Een maatstaf om dit verschil te benaderen, is de arbeidsproductiviteit. laat de arbeidsproductiviteit van Nederland (links) en Europa (rechts) zien in vergelijking met die van de VS sinds 1900. Na de Tweede Wereldoorlog lag de arbeidsproductiviteit in Europa bijna 80% lager dan in de VS. Dankzij wederopbouw en economische groei wist Europa een snelle inhaalslag te maken waardoor dit verschil bijna volledig is ingelopen.
In de afgelopen decennia is echter opnieuw een achterstand ontstaan. In 2023 was de Nederlandse productiviteit 10% lager dan die in de VS, terwijl Europa zelfs een verschil van 20% had. Deze groeiende kloof wordt grotendeels toegeschreven aan de technologische voorsprong van de VS sinds de jaren 90 heeft, met name op het gebied van digitale technologieën.
Door te leren van Amerikaanse innovaties, met name op het gebied van hightech zoals kunstmatige intelligentie, quantumcomputing en cloudtechnologie, en deze over te nemen, kan de Nederlandse arbeidsproductiviteit toenemen.
De voornaamste reden voor de Amerikaanse cloud-dominantie zijn forse investeringen in de VS – in tegenstelling tot de EU. De klassieke venture capital scene in de VS heeft ervoor gezorgd dat veel geduldig kapitaal – kapitaal dat op lange termijn wordt geïnvesteerd zonder een korte termijn winstoogmerk – is geïnvesteerd in diverse opkomende technologieën. Een mooi voorbeeld hiervan zijn de consistente geldstromen in de richting van Amazon in de jaren 90 waarmee in een vroeg stadium marktmacht is gecreëerd. Ondanks het aanwezige kapitaal in Europa is door Europese geopolitieke fragmentatie, een gebrek aan investeringen en de afwezigheid van grote Europese venture capitals, simpelweg geen optimale Europese markt voor geduldig kapitaal |
Handel
Nederland exporteert een breed scala aan producten naar de VS, waaronder chemische producten, machines en voedingsmiddelen, terwijl het ook aanzienlijk importeert, bijvoorbeeld in de vorm van technologie en gespecialiseerde industriële goederen. Deze handelsrelatie biedt Nederland toegang tot de grote Amerikaanse markt en technologieën, wat bijdraagt aan de economische groei en innovatiekracht van Nederland.
Een sterke afhankelijkheid van de Amerikaanse economie maakt Nederland echter ook kwetsbaar voor veranderingen in het Amerikaanse handelsbeleid, zoals nieuwe importtarieven of exportbeperkingen. Zo legde de Amerikaanse regering onder president Trump verhoogde tarieven op de import van Europees en Nederlands staal. Daarnaast kan een eventuele economische terugval in de VS, zoals bij de financiële crisis van 2008, negatieve gevolgen hebben voor de Nederlandse export, doordat de vraag naar Nederlandse producten vanuit de VS sterk kan dalen. De VS maakt ook gebruik van handelsbeleid om te voorkomen dat China zeer geavanceerde halfgeleiders kan produceren, bijvoorbeeld door de export van EUV-machines van ASML naar China te blokkeren.
Wat als je de EU en de VS qua handel zou loskoppelen ?
De handelsverwevenheid tussen Nederland en de VS is sterker dan die tussen de VS en de EU als geheel. Dit betekent dat Nederland relatief zwaarder wordt getroffen door veranderingen in handelsrelaties met de VS. In een scenario van ontkoppeling heeft de VS een lichtere impact te verwerken dan de EU, wat aangeeft dat de VS minder afhankelijk is van deze handelsstromen dan omgekeerd. Ierland en Denemarken zijn kleine open economieën en hebben, net als Nederland, ook een relatief sterke handelsband met de VS, waardoor ze gevoeliger zijn voor veranderingen in de relatie met de VS dan de meeste andere EU-landen.
Defensie
In 2023 gaf de VS 880 mld dollar uit aan defensie (in prijzen van 2022), terwijl de EU 288 mld dollar uitgaf. Een aantal NAVO-lidstaten minder besteedt aan defensie dan de NAVO-norm van 2% van het bbp (SIPRI, 2024). Nederland voldoet bijvoorbeeld niet aan deze 2%-norm, terwijl de VS er ruim boven zit.
De militaire installaties van de VS en Europa verschillen aanzienlijk in omvang, reikwijdte en strategische doelen. Europese landen, zoals Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk, hebben ook buitenlandse installaties, maar deze zijn veel beperkter in aantal. Deze installaties bevinden zich vaak in voormalige koloniën of strategische regio's zoals het Midden-Oosten, Afrika en het Caribisch gebied. De belangrijkste doelen van deze militaire aanwezigheid zijn het waarborgen van regionale stabiliteit, het ondersteunen van bondgenootschappen, het bestrijden van extremisme en het beschermen van nationale en economische belangen.
Er is een link tussen de sterkte positie van de VS op het gebied van defensietechnologie en die van algemene technologie, die we in hoofdstuk 3 bespreken. Veel van de technologie die ontwikkeld is voor defensiedoeleinden blijkt later ook nuttig te zijn voor andere doeleinden. De Defense Advanced Research Projects Agency (DARPA) heeft hier een belangrijke rol in gespeeld en is van grote invloed op de militaire positie van de VS. DARPA, opgericht in 1958 tijdens de Koude Oorlog, heeft de opdracht om baanbrekende technologieën te ontwikkelen die de militaire voorsprong van de VS versterken. Door zijn substantiële financiële middelen kan DARPA investeren in risicovolle, maar potentieel revolutionaire innovaties op het gebied van defensie, zoals kunstmatige intelligentie, hypersonische wapens, geavanceerde sensoren, en autonome wapensystemen.
Research, defensie, universiteit en bedrijven
Het succes van DARPA ligt in het vermogen om samen te werken met zowel universiteiten als de particuliere sector, wat resulteert in doorbraken die vaak niet alleen het leger, maar ook de bredere civiele technologie-industrie beïnvloeden. Projecten zoals de ontwikkeling van het ARPANET, dat de basis vormde voor het internet, en GPS zijn slechts enkele voorbeelden van technologieën die zijn ontstaan uit DARPA-onderzoek.
Kortom Nederland en Europa moeten leren van de innovatiekracht van de VS zonder hun eigenheid op te geven.
Meer info : Kansen en kwetsbaarheden: economische verwevenheid met de VS
.gif)
