Over de 'tolerantie-paradox'

23 augustus 2019 door Rein Heijne
Over de 'tolerantie-paradox'

Niets is zo gemakkelijk als te minachten wat vreemd is, niets ook zo stompzinnig. (Erasmus) Onlangs gebruikte ik het motto ‘All life is problem solving’ van de filosoof Karl Popper, ter illustratie van een tekst over kunstzinnige vorming als methodiek voor het creatief hanteren van problemen en conflicten, om deze zodoende geweldloos te kunnen hanteren. Hoewel in mijn betoog helemaal niet over het begrip tolerantie werd gerept, ontving ik tot mijn stomme verbazing deze weinig relevante reactie erop: ‘U begint met Karl Popper, maar daar heb ik ook het één en ander van gelezen! Onbeperkte tolerantie moet leiden tot het verdwijnen van tolerantie. Als we ongelimiteerd tolerant zijn, zelfs jegens hen die zelf intolerant zijn, als we niet bereid zijn een tolerante samenleving te verdedigen tegen de aanvallen van de intolerante medemens, dan zal de tolerante mens te gronde gaan, en met hem de tolerantie. Gevolgd door zijn oproep: Dus stoppen met kleien en tekenen, maar intolerantie aanpakken, duidelijk maken dat we onze grens hebben bereikt.’

De schrijver heeft kennelijk niet veel begrepen van de inhoud van mijn betoog ‘Kan kunst de wereld redden? ’ waarin het niet ging over kleien en tekenen, hoe gezellig die ook kunnen zijn. Maar de kern ervan was dat kunstzinnige vorming perspectief kan bieden op een creatieve aanpak van de grote maatschappelijke en ecologische problemen die op ons afkomen. De schrijver verwijst naar de ‘tolerantie-paradox’ die Karl Popper in 1945 (!) met zijn boek ‘De open samenleving en zijn vijanden’ heeft gelanceerd. Maar volgens Jan Blommaert (Universiteit Tilburg) moet degene die Popper inroept ook recht doen aan diens opvattingen. Want Popper zei ook dat we er voor moeten zorgen dat die ‘open samenleving’ in stand gehouden moet worden.

Tolerantie kan beschouwd worden als de ‘smeerolie’ van een democratie, van een open samenleving. Maar in de huidige moderne tijd lijken redelijkheid, tolerantie en respect hun belang bij het overbruggen van verschillen en geschillen te hebben verloren. Gebrek aan nuancering, zwart-wit denken, vooroordelen, fundamentalisme en dogmatisme, lijken de kenmerken van de westerse (il)liberale beschaving geworden. De Engelse historicus Eric Hobsbawn heeft ooit nog eens gewezen op een andere ‘tolerantie – paradox’: veel tolerantie wanneer anderen iets wordt aangedaan, weinig tolerantie wanneer de eigen veiligheid bedreigd wordt. Intolerant zijn tegenover intolerantie houdt in dat we – in de geest van Popper – onze eigen irrationaliteit nooit tot leidraad van ons handelen mogen maken en op die manier de eigenschappen van de open samenleving versterken, en niet verzwakken, aldus Blommaert.

Op 28 oktober 2019 vindt ter gelegenheid van de geboortedag van Erasmus, in het Bibliotheektheater in Rotterdam de erasmiaanse samenspraak Lof der Tolerantie plaats. Over tolerantie in de stad van Erasmus, met en tussen Rotterdamse burgers (www.huisvanerasmus.nl)

Cookies

Deze website gebruikt noodzakelijke cookies voor een correcte werking en analytische cookies (geanonimiseerd) om de statistieken van de website bij te houden. Marketing cookies zijn nodig voor laden van externe content, zoals YouTube-video's of widgets van Sociale Media. Zie ons cookiebeleid voor meer informatie, of om je instellingen later aan te passen.