Pilot, met drie grote werken van de Spaanse kunstenaar Santiago Sierra

Pilot toont PAINTINGS MADE BY A FIRE BREATHER. Toreo de Cuatro Caminos, Naucalpam, Mexico. October 2003. Het bestaat uit zeventien doeken die zijn gemaakt door een Mexicaanse vuurspuwer en zijn opgespannen door een lokale kunstenaar. Door het proces vast te leggen op film maakt Sierra er iets anders van dan een registratie van brandschade en krijgen de doeken een esthetische waarde, die refereert aan de minimalistische kunst van de jaren 60 en 70.

Ook toont Pilot het meest recente werk van Sierra; THE MAELSTRÖM, Serrekunda, Gambia. May 2023. Hiervoor huurde Sierra een groot aantal Gambianen in om een serie gymnastische oefeningen uit te voeren. Dit zijn de bewegingen die de politie aan burgers aanleert wanneer zij hen arresteren of fouilleren. De basale bewegingen doen meteen denken aan de Walking-video's van Bruce Nauman, waarin de Amerikaan in cirkels loopt, tegen de muur op botst en overdreven stappen zet. De Gambianen doen dit echter met hun handen achter de rug of hoofd, vaak met hun gezicht tegen de muur of in geknielde positie. Dit is geen formele verkenning van de studioruimte, het epicentrum van creativiteit, maar een gedicteerde gevangenischoreografie.

Omdat de opdrachten die Sierra geeft niet altijd even onschuldig zijn en soms zelfs vernederend – hij tatoeëerde een rechte lijn op de rug van een verslaafde sekswerker in ruil voor een shot heroïne en betaalde mannen om voor de camera te masturberen – vinden sommigen dat hij de grens van het moreel toelaatbare overschrijdt. Maar geen enkel werk ontstaat onder dwang. Sierra laat feitelijk alleen de perversie zien van het economische systeem en de scheve machtsverhoudingen dat het mogelijk maakt dit soort 'diensten' in te kopen.

Het derde werk van Sierra dat wordt tentoongesteld, is het hoogst controversiële 245m3 (part I en II). Sierra vulde in 2006 het interieur van een voormalige synagoge in het Duitse Pulheim met de uitlaatgassen van zes stationair draaiende auto's. Bezoekers konden één voor één en met een gasmasker de ruimte door, een nachtmerrieachtige verbeelding van 'de geïndustrialiseerde en geïnstitutionaliseerde dood' die we sinds het ingedaalde besef van de klimaatcrisis steeds sneller op ons af zien komen. Maar onmiskenbaar zijn natuurlijk ook de verwijzingen naar de gaskamers van de Holocaust en de massavernietiging door de nazi's. Van de performance zijn een film en foto's gemaakt, die nu gelden als kunstwerk. Ook hier geldt weer: context en perspectief zijn allesbepalend maar zelden eenduidig.

 

Dingen zien er anders uit als je kijkt door de bril van de kunst. Dat bewees Marcel Duchamp ruim een eeuw geleden al door een pissoir op een sokkel te zetten, waardoor het plotseling geen sanitair meer is maar een sculptuur. Niet alleen de manier waarop we naar objecten kijken verandert in de kunstcontext. Dat geldt ook voor de perceptie van mensen, laat Santiago Sierra zien. Hij is bekend geworden met performances waarin hij ongeschoolde arbeiders betaalt om nutteloze klusjes te klaren. Zo liet hij asielzoekers vier uur per dag in een kartonnen doos zitten, huurde hij een suppoost in om 15 dagen onzichtbaar achter een muur te staan en zette hij een contingent dagloners 'aan het werk' door ze een dag van dichtbij naar een muur te laten kijken.

De activiteiten waar Sierra zijn participanten voor betaalt verschillen niet veel van het hersenloze werk dat ze gewoonlijk ook doen. Maar door er het etiket 'kunst' op te plakken, wordt het toch iets anders. Als toeschouwer kijk je er ook anders naar, beter misschien. Je wordt er met je neus bovenop gedrukt: dat een groot deel van de mensheid zijn geld moet verdienen als afgestompte radartjes in de economische machtsmachine. Maar er zit ook iets dubbels aan deze 'verkunsting': ongeschoolde arbeid, die ongedifferentieerde productiefactor waar steeds minder voor betaald wordt, levert hier 'een werk' op, een heel specifieke entiteit van doorgaans grote waarde.

Sierra's werk zorgt regelmatig voor ophef, ook omdat hij de financiële en morele mechanismen van de kunstwereld zelf onder vuur neemt. Beroemd in dit opzicht was zijn bijdrage aan de Biënnale van Venetië in 2003. Daarvoor ommuurde hij het Spaanse paviljoen en liet alleen houders van een Spaans paspoort binnen, die daar de resten konden bekijken van de vorige biënnaletentoonstelling.